ଏଠି ଏକ ଗଭୀର ବିଦ୍ୟାର ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରକାର ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ, ଧାତୁ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୈଳୀ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବାର୍ତା ଦେଇଛନ୍ତି। ସମୁଦ୍ର ବର୍ଣନାରେ, ଦୂର ଅବସ୍ଥିତ ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ‘ଗତି’ ଶବ୍ଦରେ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁଗୁଡିକ ଅନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଅର୍ଥାତ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିପାରିବା ନୁହେଁ, ଏବଂ ‘ଗର୍ଭାଧାନ’ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବିଷୟଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଯଦି ନିୟମକାରୀ ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଅପବାଦ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଅଧିକତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ଭବ ହୁଏ। ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି, ‘ନିଶା’, ‘ବିମ୍ବୀ’, ‘କଦ୍ରୂ’, ଏବଂ ‘ଅବିଷ୍ଟୁ’ ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ବାଜସନେୟୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୁସାରେ ଆସିଛି। ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦେଉଥିବା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଦୁଇଜଣ ଦେବତା ଆମକୁ ଶୁଧ କରନ୍ତୁ; ଆମ ପାଖରୁ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନ ଆସୁ। ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ’ ଏବଂ ‘ସ୍ୱର୍ଗରେ ଏକ ମଣିଷ’ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ‘ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ’, ‘ଆମେ ଉପସ୍ଥାନ କରୁଛୁ’, ଏବଂ ‘ସ୍ନାନ କରି, ଯାଇ, ହାଡ ରନ୍ଧ’ ଏହି ବିଶେଷ କ୍ରିୟାଗୁଡିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି। ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ରକାର କହିଛନ୍ତି, ସେ ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିବେ, ସେ ହେଇପାରିବେ; ସେ ମାପିପାରିବେ, ବୃଦ୍ଧି କରିପାରିବେ। ‘ସେ ଧାରଣ କରେ’, ‘ସେ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ’, ଏବଂ ‘ସ୍ଥାପନ କର’ ନିମିତ୍ତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ରୂପଗୁଡିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ‘ରଥୀ’, ‘ରଥୀ ନୁହେଁ’, ‘ନସତ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା, ‘ଅମ୍ନର୍ଭୁଵ’, ‘ରଥ’ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣାନ୍ତରେ ଆସିଛି। ‘ଦେଇଛି’, ‘ଅନ୍ତର୍ଗତ’, ‘ନିଜର’, ‘ପୁତ୍ର ସହିତ’, ଏବଂ ‘ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ’ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଚାରି ପ୍ରକାର ଅଧିକତା ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ‘ଭୂ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁଗୁଡିକ ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ‘ଅତ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ୩୮ ଧାତୁ, ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମାଇପଦ। ‘ଫକ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୫୦ ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଗଣନା ହୋଇଛି। ‘ଗୁପ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୪୨ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ‘ଅଣ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୨୭ ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ‘ମବ୍ୟ’ ଓ ‘ମୁଖା’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୭୨ ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ବନ୍ଧା। ‘କ୍ଷୁଧା’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୫୨ ଧାତୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ପଠିତ। ‘ଦ୍ୟୁତା’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୨୨ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଦାତ୍ତ। ‘ଜ୍ୱଳଦ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୫୨ ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଅନୁଦାତ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡିକ କ୍ରିୟା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ଯାଉଛି, ଯେଉଁଠି ‘ଭା’ ଓ ‘ଦ୍ୟୁତ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁଗୁଡିକ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ‘ସଦ’ ଓ ‘ଆଶ୍ରୟ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଉଦାତ୍ତ, ‘କୁଚାଦ’ ଓ ‘ବେଦ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ। ‘ସ୍ୱରିତ’, ‘ଇଚ୍ଛ’, ‘ଭୃଞ୍’, ଚାରି ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ‘ଅଷ୍ଟାଦଶ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ‘ହୃ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁ ପରସ୍ମାଇପଦ; ‘ଗୁପ’, ‘ଆ’, ‘ତ୍ର’ ଏହି ତିନି ଧାତୁ ଦୁଇପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ। ‘ସ୍କମ୍ଭ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୧୫ ଧାତୁ ପରସ୍ମାଇପଦ। ‘ପଚ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱରିତ ଧାତୁ ପରସ୍ମାଇପଦ। ‘ଭୂ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୧୦୦୬ ଧାତୁ ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣନା ହୋଇଛି। ‘ଦ୍ୱିଷ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୪ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ। ‘ଇର’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୧୩ ଧାତୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ। ‘ଷୁ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୭ ଧାତୁ ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ‘ଘୁ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ୩ ଧାତୁ ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣନା। ‘ଷ୍ଟୁଞ୍’ ଏକ ଧାତୁ ବ୍ୟାକରଣ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି। ‘ଇଙ୍’ ଧାତୁ ଏକାଧିକ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ‘ଞିଷ୍’ ଧାତୁ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ‘ଶୁଅ’ ହେଉଛି, ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗଣନା। ‘ଦୀ’, ‘ଧୀ’, ‘ଭେ’, ‘ହ୍ୱେ’ ଏହି ଧାତୁଗୁଡିକ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ‘ହ୍ନୁ’ ଧାତୁ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ, ଚର୍କରୀତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ‘ଦା’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁଗୁଡିକ ବେଦରେ ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରକାର ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ, ଧାତୁ, ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୈଳୀ ଓ ପଦ ବିଭାଗ ଓ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ବେଦ, ଓ ବ୍ୟାକରଣର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ।