ପୁରାତନ କାଳରେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଥିଲେ, ‘ପଞ୍ଚଗବ’, ‘ଦଶଗ୍ରାମୀ’ ଓ ‘ତ୍ରିଫଳା’ ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି। ଏଠି ଏକ ନିୟମ ଅଛି—ଯେଉଁଠି ‘ଞି’ ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ, ସେଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନକୁ ଦର୍ଶାଯିବା ନାହିଁ; ‘କୁମ୍ଭକାର’ ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ‘କୃତ’ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ‘ପଞ୍ଚଗୂ’, ‘ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗନା ଥିବା ଜଣେ’, ‘ମଧ୍ୟାହ୍ନ’ ଓ ‘ପୁତ୍ରସହିତ’—ଏମିତି ଅନେକ ଶବ୍ଦ ଏଭଳି ଗଠିତ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲେ ଯେ, ‘ଭିକ୍ଷା ଆଣ’, ‘ଗାଈ ଆଣ’—ଏହି ଦୁଇଟି ଉକ୍ତି ଉଭୟ ବାକ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଏହିପରି, ‘ରାମ-କୃଷ୍ଣ’, ‘ଦ୍ୱିଜ’, ‘ଯୁଗଳ ଯୁଗଳ’, ଓ ‘ଏକବ୍ରହ୍ମ’—ଏମିତି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଏପରି ଭାବେ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବେଦମୟ କ୍ରିୟାପଦ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। କେବଳ ଏତିକି ନୁହେଁ, କେତେବେଳେ ଧ୍ୱନିର ରୂପାନ୍ତର ଘଟେ, କେତେବେଳେ ଧ୍ୱନିର ହ୍ରାସ ଘଟିଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ମୂଳ ଶବ୍ଦ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯେଉଁ ଯୁକ୍ତି ହୁଏ, ତାହାକୁ ବିଶେଷ ସଂଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଧ୍ୱନିର ରୂପାନ୍ତର କିମ୍ବା ଧ୍ୱନିର ଅଂଶକୁ ‘ପୃଷୋଦର’ ବୋଲାଯାଏ। ବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଏପରି ରୂପ ବହୁଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏଠାରେ ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପୁନର୍ବାର କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ସହ, ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଗତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅସମ୍ଭବ, କିମ୍ବା ‘ଗର୍ଭାଧାନ’ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି। ନିୟମକ ଯଦି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଅପବାଦ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ବିପୁଳତା ଦ୍ୱାରା ସଂପାଦିତ ହୁଏ। ‘ନିଶା’, ‘ବିମ୍ବୀ’, ‘କଦ୍ରୁ’, ଓ ‘ଅବିଷ୍ଟୁ’—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବାଜସନେୟୀୟମାନେ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଉପରେ ଯିଏ ସ୍ଵାମିତ୍ଵ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ—‘ତୁମେ ଦୁଇଜଣେ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କର; ଆମ ମୁଁହରୁ କୌଣସି ଅପମାନ ନ ଆସୁ।’ ଏହା ସହିତ, ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ’ ଓ ‘ପରମ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ପୁରୁଷ’ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ‘ତାଙ୍କୁ ହୋମ କର’, ‘ଆମେ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଉଛୁ’, ‘ସ୍ନାନ କରି, ଯାଇ, ଅସ୍ଥି ରନ୍ଧ’—ଏହିପରି ଅନେକ କ୍ରିୟା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି। ଏଠି, ‘ସେ ଦେଖେଇପାରେ’, ‘ସେ ରଖିପାରେ’, ‘ସେ ହେଇପାରେ’, ‘ସେ ମାପିପାରେ’, ‘ସେ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ’—ଏପରି ଅନେକ କ୍ରିୟାପଦ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି, ‘ସେ ଧାରଣ କରେ’, ‘ସେ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ’, ‘ସେ ରଖ’ ଆଦି ରୂପ ଅଛି। ‘ସାରଥି’, ‘ସାରଥି ନୁହେଁ’, ‘ନସତ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଶବ୍ଦ, ‘ଅମ୍ନର୍ଭୁବ’, ‘ରଥ’ ଓ ଏହାଦିକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ‘ଦେଇ’, ‘ଧାରଣ କରି’, ‘ନିଜ ଥିବା’, ‘ପୁତ୍ରସହିତ’, ‘ମଣିଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ’—ଏପରି ଅନେକ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ। ଚାରିପ୍ରକାର ବିପୁଳତା ମଧ୍ୟରୁ କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ‘ଭୂ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁମାନେ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ‘ଅତ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଓ ଅନ୍ୟ ଅଠତିସି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ଫକ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ପ୍ଚାସ୍ଟି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଅଛି। ‘ଗୁପ୍’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବୟାଳିଶି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ଅଟ୍ଟାରଣରେ ଅଛି। ‘ଅଣ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସତାଇଶି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ଅଟ୍ଟାରଣରେ ଅଛି। ‘ମବ୍ୟ’ ଓ ‘ମୁଖା’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବହ୍ଏତାଲିଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଅଟ୍ଟାରଣରେ ଅଛି। ‘କ୍ଷୁଧା’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବାବନି ଧାତୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଅଛି। ‘ଦ୍ୟୁତା’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବାଇଶି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ତାପରେ, ‘ଜ୍ୱଲଦ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବାବନି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଅଟ୍ଟାରଣରେ ଅଛି। ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଯେଉଁ ଧାତୁ ଚିହ୍ନିତ, ତାହା କ୍ରିୟାପଦ; ‘ଭା’ ଓ ‘ଦ୍ୟୁତ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏଠାରୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ସଦ’ ଓ ‘ଆଶ୍ରୟ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ; ‘କୁଚାଦ’ ଓ ‘ବେଦ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ। ‘ସ୍ୱରିତ’, ‘ଇଚ୍ଛ’ ଓ ‘ଭୃଞ୍ଜ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଚାରି ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ଅଷ୍ଟାଦଶ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ହୃ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ; ଏବଂ ‘ଗୁପ୍’, ‘ଆ’, ‘ତ୍ର’—ଏ ତିନି ଧାତୁ ଉଭୟ ପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ‘ସ୍କମ୍ଭ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ପନ୍ଦର ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ପଚ୍’ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ, ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଅନ୍ତେ, ‘ଭୂ’ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ, ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ହଜାର ଛଅଟି, ଏହାକୁ ଧାତୁ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ବେଦର ଶବ୍ଦ ଓ ଧାତୁ ରୂପର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ ନିୟମିତ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଆମକୁ ବେଦିକ ଗ୍ୟାନର ଗଭୀରତା ଓ ବିସ୍ତୃତି ଦର୍ଶାଏ।