ଏକ ଗଭୀର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଭର୍ତ୍ତି ବିଦ୍ୱତ୍ତା ଆସନରେ ବସିଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଶେଷଜ୍ଞ କହିଲେ— “ଏ ମୁନି, କେବେ କେବେ କୌଶଳ ଅଥବା ବିଶେଷ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କୁ ଦ୍ରୁଶ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭାବରେ ତାହା ଲାଗିଥାଏ; ଦେଖ, ଚାଉଳ ନିଜେ ନିଜେ ପକାଯାଇଥାଏ। ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ରୁଟ୍ରୁ ଯଦି ଅବସ୍ଥା ବା ପ୍ରତିବାଦ୍ୟ ଭାବରେ ନିଜରେ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ‘ଲ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଫଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକତା ଥାଏ, ତାହାକୁ ଅଲଗା ଫଳ ବିନା କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ଉପକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରି ‘ଧୋଖା’, ସେହିପରି ଉପକ୍ରମ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ଲାଭ ମୁଖ୍ୟ ଉପଭୋକ୍ତାକୁ ଦିଆଯାଏ। ଫଳରେ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଅତିକ୍ରମଣ ଏକ ଗୁଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ତାହାକୁ ‘କୃତ୍ୟା’ କୁହାଯାଏ; କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ତାହା କାର୍ତ୍ତା ସହ ଜଡିତ ହୁଏ। ‘ଯିବାକୁ ହେବା’ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧୁନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସରେ, ‘ରାମାଶ୍ରୟ’ (ରାମା ଉପରେ ନିର୍ଭର), ‘ଧାନାର୍ଥମ୍’ (ଧାନ ପାଇଁ), ‘ୟୂପଦ୍ବି’ (ୟୂପ ଲାଗି ଦାଉଡ଼ି) ଏହିପରି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ। ‘ପଞ୍ଚଗବ’, ‘ଦଶଗ୍ରାମୀ’, ‘ତ୍ରିଫଳା’ ଏହିପରି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଉପଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଏକ ଅବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ‘ଞି’ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏନାହିଁ; ‘କୁମ୍ଭକାର’ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ‘କୃତ’ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ। ‘ପଞ୍ଚଗୂ’, ‘ସୁଦର୍ଶନାପତି’, ‘ମଧ୍ୟାହ୍ନ’, ‘ପୁତ୍ରବାନ୍’ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ଏହିପରି ପ୍ରକାରରେ ଗଠିତ। ‘ଭିକ୍ଷା ଆଣ’, ‘ଗାଉଁ ଆଣ’— ଏହିପରି ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ‘ରାମ-କୃଷ୍ଣ’, ‘ଦ୍ୱିଜ’, ‘ଦୁଇ-ଦୁଇ’, ‘ଏକବ୍ରହ୍ମ’ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଏଭଳି କରି, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ବେଦୀୟ କ୍ରିୟାପଦ ରୂପ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି। କେବେ କେବେ ଧ୍ୱନିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ; କେବେ କେବେ ଧ୍ୱନିର ହ୍ରାସ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାଏ। ମୂଳ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯୋଗ ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ବିଶେଷ ସଂଯୋଗ ହୁଏ। ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଧ୍ୱନି ପରିବର୍ତ୍ତନ, କିମ୍ବା ଧ୍ୱନିର ଅଂଶ, ଏହିପରି ରୂପକୁ ‘ପୃଷୋଦର’ କୁହାଯାଏ। ବେଦ ଛନ୍ଦରେ ଏପରି ରୂପ ବହୁଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠି ବିବରଣ ଆବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଦୂର ଥିବା ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ‘ଗତି’ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ‘ଗର୍ଭାଦି’ ଆରମ୍ଭ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ନିୟମକ ଏଠି ଅପବାଦ ଚାହିଲେ, ଏହି ଅଧିକତା ଦ୍ୱାରା ତାହା ହୁଏ। ‘ରାତି’, ‘ବିମ୍ବୀ’, ‘କଦ୍ରୁ’, ‘ଅବିଷ୍ଟୁ’ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବାଜସନେୟୀ ବେଦରେ ଦିଆଯାଏ। ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଥିବା ଏକ ଅଧିକାରୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଶାମିଳ। “ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଆମେ ଶୁଧ କର”, “ଆମ ମୁଁ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅନ୍ୟ କ୍ଷତି ନ ହେଉ” ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଏବଂ ‘ସୁନା ସହିତ’, ‘ସ୍ୱର୍ଗରେ ମନୁଷ୍ୟ’ ଏହିପରି ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ‘ତାଙ୍କୁ ଯଜନା’, ‘ଆମେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉ’, ‘ସ୍ନାନ କରି, ଯାଇ, ଅସ୍ଥି ପକା’ ଏହିପରି କ୍ରିୟା ଦିଆଯାଏ। “ସେ ଦେଖିପାରେ, ସେ ରଖିପାରେ, ସେ ହେଇପାରେ; ସେ ମାପିପାରେ, ସେ ବଢ଼ିପାରେ।” ଏହିପରି ରୂପ ଦିଆଯାଏ। ‘ସେ ସମର୍ଥନ କରେ’, ‘ସେ ସୃଜନ କରେ’, ଏବଂ ‘ରଖ’ ଏହିପରି ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଦିଆଯାଏ। ‘ସାରଥି’, ‘ସାରଥି ନୁହେଁ’, ‘ନସତ’ ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ‘ଅମ୍ନର୍ଭୁବ’, ‘ରଥ’ ଏହିପରି ଦିଆଯାଏ। ‘ଦେଇ’, ‘ଅଧିକାରୀ ହୋଇ’, ‘ନିଜର’, ‘ପୁତ୍ରସହିତ’, ‘ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ’ ଏହିପରି ଦିଆଯାଏ। ଚାରିପ୍ରକାର ଅଧିକତା ରୁ ଦୁଇପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ‘ଭୂ’ ଆରମ୍ଭ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ମାଇପଦ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଚାହିଁ। ‘ଅତ’ ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଟ୍ତିସ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମାଇପଦ। ‘ଫକ’ ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଚାଶ ଶବ୍ଦ ଉଦାତ୍ତ ଅନୁସ୍ୱାର ରଖିଥାଏ। ‘ଗୁପ’ ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଚଉଉନିଶ ଶବ୍ଦ ଉଦାତ୍ତ ଅନୁସ୍ୱାର ରଖିଥାଏ। ‘ଅଣ’ ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ସତେଇ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ଅନୁସ୍ୱାର ରଖିଥାଏ। ‘ମବ୍ୟ’ ଏବଂ ‘ମୁଖା’ ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ବହେତି ଦୁଇ ଶବ୍ଦ ଉଦାତ୍ତ ଅନୁସ୍ୱାର ରଖିଥାଏ। ‘କ୍ଷୁଧା’ ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପଚାଶ ଦୁଇ ଶବ୍ଦ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବେ ପାଠିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ବିଦ୍ୟା ଓ ବେଦ ଗ୍ରନ୍ଥର ଶବ୍ଦ, ରୂପ, ନିୟମ ଏବଂ ବ୍ୟାକ୍ରଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ।