ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟାପଦ ଓ ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ନିମନ୍ତେ ଏହିପରି ଅନେକ ଶବ୍ଦ ଥାଏ—ଭବତି, ବଗଭୂବ, ଭବିତା, ଭବିଷ୍ୟତି, ଭବତ୍, ଅଭବତ୍, ଭଗବତ୍, ଏବଂ ଭବେଚ୍ଚ। ଏହିପରି, ଅତ୍ତି, ଜଘାସ, ଅତ୍ତାତ୍, ସ୍ୟତି, ଅତ୍ତ୍ୱା, ଦଦତ୍, ଦ୍ୱିରଘସ, ଦାତ୍ସ୍ୟତ୍ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗ ହୁଏ। ଦିଦେୱ, ଦେୱିତା, ଦେୱିଷ୍ୟତି, ଅଦୀୱ୍ୟତ୍, ଦୀୱ୍ୟେତ୍, ଦୀୱ୍ୟାତ୍ ଏବଂ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ସୁନୋତ୍, ଅସୁନୋତ୍, ସୁନୁୟାତ୍, ସୂୟାତ୍, ଅଶାବିତ୍, ଅସୋଷ୍ୟତ୍, ଉତୁଦତି ଏବଂ ଅଟୌତ୍, ସୀଦତ୍, ଓତ୍ସ୍ୟତ୍, ଇତି, ରୁଣଦ୍ଧି, ରୂରୋଧ, ରୋଦ୍ଧା, ରୋତ୍ସ୍ୟତି—ଏହିପରି ଅନେକ କ୍ରିୟାପଦ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ। ତାନୋତି, ତତାନ, ତନିତା, ତନିଷ୍ୟତି, ତନୋତ୍, ଅତନୋତ୍, ତନୁୟାତ୍ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସିଥାଏ। ଏହା ଛଡ଼ା, ଅକ୍ରୀଣାତ୍, କ୍ରୀଣାତ୍, କ୍ରୀଣୀୟାତ୍, କ୍ରୀୟାତ୍, ଅକ୍ରୈଷୀତ୍, ଅକ୍ରେଷ୍ୟତ୍, ଚୋରୟତି, ଚୋରୟାମାସ, ଚୋରୟିତା, ଚୋରୟିଷ୍ୟତି, ଚୋରୟତୁ ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟାର ଅନେକ ରୂପକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଏପରି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସଂଗ୍ରହ ଭିତରେ ଥିଲେ, ଏହି କ୍ରିୟାର ଜ୍ଞାନୀକୁ ‘ବୋଭୂୟତେ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଧାତୁରେ ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଥାଏ, କିମ୍ବା କ୍ରିୟାର ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ରୂପ ଲାଗୁହୁଏ। ବ୍ୟାକରଣ ଅନୁଯାୟୀ, ପରସ୍ମୈପଦ ରୂପ କର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ। ଯେତେବେଳେ କିଛି ବିଶେଷ ସହଜତା କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦର୍ଶାଇବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ କର୍ତ୍ତୃ ଅର୍ଥରେ ଏହି ରୂପ ଲାଗୁ ହୁଏ—ଯଥା, ଚାଉଳ ନିଜେ ନିଜେ ପାକିଯାଏ। ସକର୍ମକ ଧାତୁରୁ ଯେତେବେଳେ ଭାବ କିମ୍ବା କର୍ମଣି ଅର୍ଥ ଦର୍ଶାଏ, ସେଠି ‘ଲ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୁଏ। କ୍ରିୟା ଓ ଫଳ ଏକତା ଥିଲେ, ତାହାକୁ ଫଳଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ରିୟା ଥିଲେ, ପ୍ରଧାନ କ୍ରିୟାକୁ ମୁଖ୍ୟ ଧରାଯାଏ, ଯେପରି ବିଶ୍ୱାସଘାତ ଅନୁଷଙ୍ଗିକ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କୃତ କ୍ରିୟାର ଫଳ ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ଫଳ ଅନୁସାରେ ମୁଖ୍ୟ କ୍ରିୟା ପ୍ରଧାନ, ଯେଉଁଠି ପାର୍ ହେବା ଗୁଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। କ୍ରିୟା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ତାହାକୁ ‘କୃତ୍ୟା’ କୁହାଯାଏ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, କର୍ତ୍ତା ସଂପୃକ୍ତ ହୁଏ। ‘ଯିବାକୁ ହେବ’, ଏପରି ଅର୍ଥରେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସରେ ‘ରାମ ଉପରେ ନିର୍ଭର’, ‘ଧାନ ପାଇଁ’, ‘ୟୂପ କାଠ’—ଏହିପରି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ। ‘ପଞ୍ଚଗବ’, ‘ଦଶଗ୍ରାମୀ’, ‘ତ୍ରିଫଳା’ ଏହି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ଥାପିତ। ନ-ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ‘ଞି’ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ; ‘କୁମ୍ଭକାର’ ଓ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ‘କୃତ’ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ‘ପଞ୍ଚଗୂ’, ‘ସୁନ୍ଦରା ପତ୍ନୀ ଥିବା’, ‘ମଧ୍ୟାହ୍ନ’, ‘ପୁତ୍ରବାନ୍’ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଏହିପରି ଗଠିତ। ‘ଭିକ୍ଷା ଆଣ’, ‘ଗାଏଁ ଆଣ’—ଏହି ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବାକ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ରାମ-କୃଷ୍ଣ’, ‘ଦ୍ୱିଜ’, ‘ଦୁଇକୁ ଦୁଇ’, ‘ଏକ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା’ ଏହିପରି ଅର୍ଥ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଏପରି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବେଦୀୟ କ୍ରିୟାପଦ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। କେବେ କେବେ ଧ୍ୱନିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, କେବେ ଧ୍ୱନି ହ୍ରାସ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଧାତୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି କ୍ରିୟାର ଯୁକ୍ତିକୁ ବିଶେଷ ସଂଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଧ୍ୱନିର ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ଏକ ଅଂଶକୁ ‘ପୃଷୋଦର’ କୁହାଯାଏ। ବେଦ ଛନ୍ଦସ୍ରେ ଏପରି ରୂପ ବ୍ୟାପକ; ଏଠି ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପୁନର୍ବାର କରାଯିବ। ଏହିପରି ଯାହା ଦୂର, ତାହାକୁ ‘ଗତି’ ନାମ ଦିଆଯାଏ। ଯେଉଁ କ୍ରମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ବା ‘ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଯଦି ଧର୍ମସ୍ଥପକ ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ବିଶେଷ ଅପବାଦ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଅଧିକତା ଦ୍ୱାରା ସାଧନ କରନ୍ତି। ‘ରାତି’, ‘ବିମ୍ବୀ’, ‘କଦ୍ରୂ’, ‘ଅବିଷ୍ଟୁ’ ଏହି ଶବ୍ଦ ବାଜସନେୟିୟଙ୍କର। ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଉପରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଥିବା ଏକଜଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ‘ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଆମକୁ ଶୁଦ୍ଧ କର; ଆମର ମୁଁହରୁ କିଛି ଅପକାର ହେଉ ନାହିଁ’—ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ‘ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ସହିତ’, ‘ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁରୁଷ’ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ‘ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କର’, ‘ଆମେ ସମ୍ନିକଟ ଯାଉଛୁ’, ‘ସ୍ନାନ କରି, ଯାଇ, ହାଡ଼ ରନ୍ଧ’—ଏହିପରି କ୍ରିୟା ଦର୍ଶାଯାଏ। ସେ ଦେଖିପାରେ, ସେ ରଖିପାରେ, ସେ ହେବାରେ ସମର୍ଥ; ସେ ମାପିପାରେ, ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ। ‘ସେ ଧାରଣ କରେ’, ‘ସେ ସନ୍ତାନ ଦାନ କରେ’, ‘ରଖ’ ଏହିପରି ରୂପ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ଓ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି, ବେଦ ଓ ବ୍ୟାକରଣର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ମୁନିମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।