ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅନୁଭବ ଦିଆଯାଉଛି। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—‘କେତେ ହେଲେ?’, ‘କିଛି’, ‘କେତେଥର?’, ‘କେତେ ଲୋକ?’—ଏହିପରି ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟକ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ନାରଦଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି। ଦୁଇଭଳି, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପ, ଦୁଇ ଅଂଶରେ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିଧି ମଧ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏଠାରେ ଦୁଇଜଣା, ତିନିଜଣା, ଦୁଇ, ତିନି ଇତ୍ୟାଦି ସଂଖ୍ୟା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛନ୍ତି—ତ୍ରୈଣ, ପୌଷ୍ଣ, ତୁଣ୍ଡିଭ, ବୃନ୍ଦାରକ, କୃଷୀବଳ, ଅଵଟୀଟ, ବନାଟ, ନିବିଡ, ଚେକ୍ଷୁଶାକିନ୍, ଵିଦ୍ୟାଥୁଞ୍ଚୁ, ବହୁତିଥ, ପର୍ବତ, ଶୃଙ୍ଗିଣ, ଚିଲ୍ଲ, ଚିପିଟ, ଚିକ୍ୱ, ବାତୂଳ, କୁଟପ, ଉର୍ଣ୍ଣାୟୁ, ମରୂତ, ଏକାକୀ, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ଆସଂଦୀ, ବଞ୍ଚ, ଚକ୍ରୀବତ, ତୂଷ୍ଣୀକା, ଜଳ୍ପତକୀ, ଶାନ୍ତ, ଶାନ୍ତି, ଶଂୟଶାନ୍ତ, ଶଂୟୋହଂୟୁ, ଶୁଭଂୟୁ, ଭବତି, ବଗଭୂବ, ଭବିତା, ଭବିଷ୍ୟତି, ଭବତ, ଅଭବତ, ଭଗବତ, ଭବେଚ୍ଚ, ଅତ୍ତି, ଜଘାସ, ଅତ୍ତାତ, ସ୍ୟତି, ଅତ୍ତ୍ୱା, ଦଦତ୍, ଦ୍ୱିରଘସ, ଦାତ୍ସ୍ୟତ୍, ଦିଦେଵ, ଦେଵିତା, ଦେଵିଷ୍ୟତି, ଅଦୀୱ୍ୟତ୍, ଦୀୱ୍ୟେତ୍, ଦୀୱ୍ୟାତ୍, ସୁନୋତ୍, ଅସୁନୋତ୍, ସୁନୁୟାତ୍, ସୂୟାତ୍, ଅଶାଵିତ୍, ଅସୋଷ୍ୟତ୍, ଉତୁଦତି, ଅତଉତ୍, ସୀଦତ୍, ଓତ୍ସ୍ୟତ୍, ଇତି, ରୁଣଦ୍ଧି, ରୂରୋଧ, ରୋଦ୍ଧା, ରୋତ୍ସ୍ୟତି, ତନୋତ୍, ତତାନ, ତନିତା, ତନିଷ୍ୟତି, ତନୋତ୍, ଅତନୋତ୍, ତନୁୟାତ୍, ଅକ୍ରୀଣାତ୍, କ୍ରୀଣାତ୍, କ୍ରୀଣୀୟାତ୍, କ୍ରୀୟାତ୍, ଅକ୍ରୈଷୀତ୍, ଅକ୍ରେଷ୍ୟତ୍, ଚୋରୟତି, ଚୋରୟାମାସ, ଚୋରୟିତା, ଚୋରୟିଷ୍ୟତି, ଚୋରୟତୁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଓ କ୍ରିୟାପଦ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟାର ଅର୍ଥ ବୋଝାଇଥାଏ। ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ପୁରୁଷ ‘ବୋଭୂୟତେ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଧାତୁରେ ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଥାଏ, କ୍ରିୟାର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏ। ବ୍ୟାକରଣ ଅନୁସାରେ, କ୍ରିୟା କ୍ରିୟାକାରକ ପ୍ରତି ପରସ୍ମୈପଦ ରୂପରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ବାକୀ ଅଂଶ ଅଲଗା। ଏହି ସବୁ ବିଷୟରେ ବିଶେଷ ସୁବିଧା ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦର୍ଶାଇବାକୁ ହେଲେ, କ୍ରିୟାକାରକ ଅର୍ଥରେ ଏହା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ—ଯଥା, ଚାଉଳ ନିଜେ ନିଜେ ରାନ୍ଧାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟା ଧାତୁ ଟ୍ରାନ୍ସିଟିଭ୍ ହୁଏ ଓ ଅବସ୍ଥା ବା ପ୍ରୟୋଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ‘ଲ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗେ। ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟାର ଫଳ ଓ କ୍ରିୟା ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଅଲଗା ଫଳ ବିନା କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଉପକ୍ରିୟାରେ, ପ୍ରଧାନ କ୍ରିୟା ପ୍ରମୁଖ ହୁଏ, ଉପକ୍ରିୟା (ଯଥା—ଦ୍ରୋହ) ଅନୁଗତ। ଅନ୍ୟମାନେ କରିଥିବା କ୍ରିୟାର ଲାଭ ପ୍ରଧାନ କ୍ରିୟାକାରକର ହୁଏ। ଫଳରେ ପ୍ରଧାନ କ୍ରିୟା ପ୍ରମୁଖ, ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ପାର୍ ହେବା ଏକ ଗୁଣ ହିସାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟା ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ ‘କୃତ୍ୟା’ କୁହାଯାଏ; ସମାପ୍ତ ହେଲେ, କ୍ରିୟାକାରକ ସହ ଜଡିତ ହୁଏ। ‘ଯିବାକୁ ହେବ’ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଏବେ ଆଧୁନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ। ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସରେ ‘ରାମ ଉପରେ ନିର୍ଭର’, ‘ଧାନ ପାଇଁ’, ‘ଯୂପ କାଠ’ ଏହିପରି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ। ‘ପଞ୍ଚଗବ’, ‘ଦଶଗ୍ରାମୀ’, ‘ତ୍ରିଫଳା’ ଏହିପରି ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିହିନ୍ନ କୁ ‘ଞି’ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ‘କୁମ୍ଭକାର’ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଶବ୍ଦ ‘କୃତ’ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ। ‘ପଞ୍ଚଗୂ’, ‘ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗନା ଥିବା’, ‘ମଧ୍ୟାହ୍ନ’, ‘ପୁତ୍ରବାନ୍’ ଏବଂ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏଭଳି ରୂପ ଗଠିତ। ‘ଭିକ୍ଷା ଆଣ’, ‘ଗାଈ ଆଣ’—ଏହି ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟ ଦୁହେଁ ବାକ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ରାମ-କୃଷ୍ଣ’, ‘ଦ୍ୱିଜ’, ‘ଦୁଇଦୁଇ କରି’, ‘ଏକ ବ୍ରହ୍ମ’—ଏହି ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏଭଳିଭାବେ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ବେଦିକ କ୍ରିୟାପଦ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। କେତେବେଳେ ଧ୍ୱନିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, କେତେବେଳେ ଧ୍ୱନି ହ୍ରାସ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଧାତୁଠାରୁ ଅଧିକ ଯୋଗକୁ ବିଶେଷ ସଂଯୋଜନ କୁହାଯାଏ। ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଧ୍ୱନିର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବା ଧ୍ୱନିର ଅଂଶକୁ ‘ପୃଷୋଦର’ କୁହାଯାଏ। ବେଦିକ ଛନ୍ଦରେ ଏଭଳି ରୂପ ବହୁଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପୁନର୍ବାର ଦିଆଯିବ। ଏଭଳି ଉଚ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ରୂପରେ ବ୍ୟାକରଣ ଓ କ୍ରିୟାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ନାରଦଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।