ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକର ଅନୁସୃତ କଥା ଏପରି: ପ୍ରଥମେ, ଏଠାରେ ଯେଉଁ ରୂପକୁ “ସ୍ୱଉଜସଃ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରାତିପଦିକ ରୂପର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପ୍ରାତିପଦିକ ମାନେ ଯାହାର ଅର୍ଥ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯାହାରେ ଧାତୁ କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟୟ ନାହିଁ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପକୁ କର୍ମଣି ବୋଲାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଉପାଦାନ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ। ଯିଏ କିଛି କରେ, ସେ ହେଉଛି କର୍ତ୍ତା—କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରୁଥିବା ଜଣ। ଯିଏ କିଛି ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେ ହେଉଛି ସମ୍ପ୍ରଦାନ। ଯାହାଠାରୁ କିଛି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଯାହାଠାରୁ ନିଆଯାଏ, ସେ ହେଉଛି ଅପାଦାନ। ଯେତେବେଳେ “ଙି” ଓ “ସୁ” ଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ଆସେ, ଏହାକୁ ଅଧିକାର ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛିତ, ତାହାକୁ ଅପାଦାନ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ଯୋଗରେ, କର୍ମପ୍ରବଚନୀୟ ଉପସର୍ଗ ଥିଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅର୍ଥ, ସହଯୋଗ ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ “ଉପ” ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଜଡ୍ବସ୍ତୁ ପାଇଁ, ମନୋବୃତ୍ତି କିମ୍ବା ଅବହେଳା ଅର୍ଥରେ ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ “ତୁମ୍” ପ୍ରତ୍ୟୟର ଅର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ସମୟ ଓ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ଦିଆଯାଏ, ଏଉଁ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବିଶେଷଣ ପାଇଁ ଦୁଇ ବିଭକ୍ତି ଦିଆଯାଏ; କାରଣ ଦେଖାଉଥିବା ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତି ଅଛି। କ୍ଷତି ଦେଖାଉଥିବା କ୍ରିୟାରେ, ଉପାୟ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏହି ବିଭକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। “ଭୂ” ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଧାତୁରେ, ଦଶ ଲକାର ରୂପ ଅଛି—ଏହାକୁ ଲକାର ବୋଲାଯାଏ। “ମି”, “ବସ୍”, “ମସ୍”, “ସଃ” ଆତ୍ମନେପଦର; “ପା”, “ନା”, “ମ୍”, “ପ”, “ନେ”, “ଦମ୍” ପରସ୍ମୈପଦର। “ଏ”, “ଵହେ”, “ମହ” ପରସ୍ମୈପଦର ବିଶେଷ ରୂପ; ବିଧିଲିଙ୍ଗ ଆଦିରେ ଏହି ରୂପ ଚିହ୍ନିବା ଯାଉଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁରୁଷ “ୟୁଷ୍ମଦ୍” ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ “ଅସ୍ମଦ୍” ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶାଯାଏ। “ଲଟ୍” ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ ଓ ଅତୀତ (ଏହି ଦିନ ନୁହେଁ) ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ବିଧିଲିଙ୍ଗ ଓ ଆଦି ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ଆଶୀର୍ବାଦ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର। “ଳଟ୍” ଭବିଷ୍ୟତ କାଳ ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ ଧାତୁ ଭବିଷ୍ୟତ ବୋଲି ନ ହେଲେ। ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କାଳ ସମ୍ହିତା ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ। “ହୋତୃ”, “କାର”, “ସେୟଁ”, “ଳାଙ୍ଗଳୀ”, “ଷା”—ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଚଳିତ ଅଟୁଟ ରୂପ। ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, “ଶୀତାର୍ତ”, “ସେଂଦ୍ର”, “ସୌକାର” ମଧ୍ୟ ଏପରି ରୂପ। ଏହି ପ୍ରଥମ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ; ଏହିପରି ଅର୍ପଣ ଗୁରୁଙ୍କ ତଳେ ରଖାଯାଏ। “ଶୌରୀ” ଓ “ଏତୌ” ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, “ଇମୌ” ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ, “ଅମୂ” ଆମକୁ, “ଅର୍ଜୁନଃ” ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। “ଷଡ୍” ଅର୍ଥ ଛଅ, “ଷଣ୍ମାତରଃ” ଛଅ ମାଆଁମାନେ, “ବାକ୍ଚୁର” ଓ “ବାଗ୍ଧସୃଥା” ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ। ଏବେ, “ପ୍ରଶ୍ନ” ହରିଙ୍କ ଷଷ୍ଠ ରୂପ, “କୃଷ୍ଣଷ୍ଟୀକା” ମଧ୍ୟ ଏପରି ଏକ ଶବ୍ଦ। ତୁମେ ଚକ୍ରଧାରୀ, ତୁମେ ଚୋର, ତୁମେ ବଳବାନ୍ ମଧ୍ୟ। ସେ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଙ୍ଗା ବୋଲି ଭାବେ; ଯଦି ହରି କାଟିଦେଲେ ମୃତ୍ୟୁ, ଯଦି ଶିବ, ତେବେ ନାଶ। କେଶ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଦୁର୍ବଳମାନେ ଘୁମାନ୍ତି; ଏହିମାନେ ଇଚ୍ଛିତ, ଏହି କାରଣରୁ। ଏହି ଜଣେ ଶାରଙ୍ଗଧନ୍ୱୀ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ରାମ; ଏପରି ଏହି ଶ୍ରେଣୀକୁ ଘୋଷିତ କରାଯାଏ। ମୋର ମନ ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର; ହେ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଗୋପମାନେ ଆଦି ସମସ୍ତେ ବନ୍ଧୁ, ଏବଂ ହରି ହେଉଛନ୍ତି ପତି। ଦୋଷ ନାହିଁ, ଗାୟର ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ଦୁଇ, ତିନି, ଚାରି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଅଷ୍ଟ, ହେ ବିପ୍ର, ଏହି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ, ଚଞ୍ଚଳ ରୂପ ଓ ମନ। ଉଶନସ୍ ଓ ଆବି ପୁରୁଷରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଲାଲ୍, ନିବୃତି ଚିହ୍ନ ସହିତ। ଗାଈ, ନୌକା, ରୂପ, ଦୁଧ, ଭୂକ୍, ଆକାଶ, ଏବଂ କେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ। ନେତା, ଜଳ, ବାଣୀ, କର୍ତ୍ତା, ଅତିରିକ୍ତ ଓ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଏଉଁପରି ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଭାଗ ଓ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଭାଷାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାର ନିୟମ ମାନ୍ୟତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।