ଏହି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଓ ଅକ୍ଷର ନିୟମ ବିଷୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି । ଯଦି ‘ଶ’, ‘ଷ’, କିମ୍ବା ‘ସ’ ଅଫିକ୍ସ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଏକ ମାଛ ଜଳରେ ରେଜରକୁ ଅନୁଭବ କରିନଥାଏ । ଋଗ୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଛନ୍ଦ ମୁକ୍ତ ଅଟ, ଏଠାରେ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଇଥାଏ । ଅଫିକ୍ସ ଓ ‘ରେଫ’ ସହିତ ଅକ୍ଷରକୁ ସ୍ୱର ଭାଗରେ ମାପାଯାଏ । ଯଦି କୌଣସି ହଲକା ‘ଋ’ ଶବ୍ଦ ସିବିଲାଣ୍ଟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ୍ । ଗୁରୁ ଅକ୍ଷରର ଉଦାହରଣ ତିନିପ୍ରକାର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି । ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର ‘ନିରୃତି’, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ‘ଋ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ । କେବେ କେବେ ‘ଇ’ ଓ ‘ଉ’ ସ୍ୱର ନଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଏକାକା ଶବ୍ଦ ର ଅନୁକ୍ରମଣିକାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ । ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ । ‘ଷ’ ଓ ‘ସ’ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଖୋଲା ଆକାର ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟପଟେ ‘ହ’ ସହିତ ବନ୍ଦ ଆକାର ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ । ‘ଇ’ ଓ ‘ଉ’ ସ୍ୱର ଏବଂ ଦୋଷଗ୍ରସ୍ତ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ପରେ, ଅନ୍ତିମ ନାସିକା, ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ଗୁଟ୍ଟୁରାଲ୍ ନାସିକା ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତିତ ହୁଏ । ଯାହାର ଉପରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ତାହାକୁ ସେହିପରି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟଥା ଏହାକୁ ‘ବିପୁଳା’ କୁହାଯାଏ । ଏଭଳି ଯୋଗ ହେବା ପରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ଭାରୀ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍ । ଖୋଲା ଆକାର ଦେଖାଯିବା ସ୍ଥାନରେ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱରରେ ପୂର୍ବରୁ ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଶବ୍ଦର ଧ୍ୱନିର ଲକ୍ଷଣ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ । ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତୋଳିତ, ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ଓ ଦୁଇଥର ଉତ୍ତୋଳିତ—ଏହି ଅଷ୍ଟ ଶବ୍ଦର ଉପାଧି । ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଏକାଠି ହେବା ପରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉତ୍ତୋଳିତ ଧ୍ୱନିରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ । ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଧ୍ୱନି ଅଛି, ସେଉଁଠାରେ ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି ଦେବା ଉଚିତ୍ । ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ—ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବେଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ; ଯଦି କୌଣସି ଅକ୍ଷରର ଉଚ୍ଚାରଣ ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ନିଜ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସାମ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ନିମ୍ନ ଅଟ, ଧ୍ୱନିର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ । ମାଳା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଓ ଜାଗୃତ ହେଲା ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନ୍ତ୍ରର ସାର ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେପରି ରାତିର ମଧ୍ୟଭାଗ ରହିଛି, ସେପରି ଅବସ୍ଥା ଯାଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି । ନିଜ ଭାଷାକୁ ନିୟମିତ କରି, ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, ଦୁଇ ଧାନର ଭାତ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ । ସମସ୍ତ କଂଟକ ଉଦ୍ଭିଦ ଉତ୍ତମ ଅଟ, ଏବଂ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରଶଂସିତ । ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକା, ଯେପରି ଜଣେ ପୂର୍ବ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ନିଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏମିତି ଠିକ୍ ଧ୍ୱନି ଦେଇଥାଏ । ମଧୁ ଓ ଘି ପିଇ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା ପରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସାତ ମନ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଯେକୌଣସି ଭାଷା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବେ । ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ମାଧୁର୍ୟ ହରାଇଯାଏ—ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଅନୁଚିତ୍ ସ୍ଥାନରୁ ଆଣାଯାଇଥିବା, ପୋଡ଼ା, କିମ୍ବା ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷରରେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟର ଦୋଷ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ପାପୀ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ । ବ୍ରହ୍ମ ମଧୁର ଓ ନିଜ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ—ନାସିକା ଧ୍ୱନି, ମୋଟା ଠୋଡ଼, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ନାସିକା ଧ୍ୱନିରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ନୁହେଁ । ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ଧା ଅଟ, କିମ୍ବା ଜିହ୍ୱା ଚିପି ଅଟ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ । ତଥାପି, ଠିକ୍ ଆକାରର ଠୋଡ଼ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଅଳସ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ, କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ ମନ୍ତି ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଏକ ଯୋଜନା ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଗରୁଡ଼ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଚଲିନାହିଁ, ତେବେ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ଚାଲିପାରିବେନାହିଁ । ଏହା ଅନ୍ଧା ଲୋକର ଉଚ୍ଚାରଣ, କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିମତୀ ନାରୀର ଶତ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁର ଭଳି । ହଜାର ଆକାର ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂଶୟ ରହିଥାଏ । ସେ ଏକାଠି ମଞ୍ଚରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷର ଗର୍ଭରେ ନାରୀ । ଏଭଳି ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଓ ଅକ୍ଷରର ଶୁଦ୍ଧତା ଉପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରର ମାଧୁର୍ୟ ଓ ଦୀପ୍ତି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ।