ନାରଦଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, “ଏହିପରି ଭାବରେ ‘ରଙ୍ଗ’ ଲାଗାଯିବା ଉଚିତ୍—ମୋ ମତ ଏହା ଅଟୁଟ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ପଦ ଅଛି, ଏବଂ ଦଶ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦ ଶେଷ ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱର ଅଛି, ସେଠି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଥାଏ ନାହିଁ। ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ମଣି ଭାବିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ସ୍ୱରଟି ହେଉଛି ସେହି ମଣିକୁ ଗଠିଥିବା ସୂତା। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ୱର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଜିହ୍ବା ମୂଳ, ଓଷ୍ଠ୍ୟ, ଓ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଶ୍ୱସନ ଚଳନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ସେଠି ଭିସର୍ଗ ବିଚାର କରାଯିବ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଇଥିବା ପାଳତଳ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଯେଉଁଠି ବିସ୍ତାର ହୁଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍ମକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ନିକଟ ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ‘ସ୍ୱରାତ୍ମକ’ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ବିସ୍ତାର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ‘ସ୍ୱରାନ୍ତ’ ଭାବିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶ୍ୱସନ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବ୍ୟତୀତ। ଯଦି ‘ଶ’, ‘ଷ’, କିମ୍ବା ‘ସ’ ଶବ୍ଦଦ୍ୱୟୀ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଯିବ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ମାଛ ପାଣିରେ ରେଜରକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଋଗ୍ୱେଦ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଛନ୍ଦ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ଶବ୍ଦ ଗଣନା ଅନୁସାରେ ପଦ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ‘ରେଫ’ ସ୍ୱର ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ମାପାଯିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ‘ଋ’ ହ୍ରସ୍ୱ ଭାବରେ ଶ୍ୱସନ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଦରକାର। ଗୁରୁ ଅକ୍ଷର ଅବଶ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍; ଏଠାରେ ତିନିପ୍ରକାର ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ପଞ୍ଚମ ଅକ୍ଷର ନିରୃତି, ଏହିଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏହା ‘ଋ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। କେବେ କେବେ ‘ଇ’ ଓ ‘ଉ’ ସ୍ୱର ନଥିଲେ, ଶ୍ଲୋକ ଏକାକୀ ଶବ୍ଦ ଶୃଙ୍ଖଳାରୁ ଅଲଗା ହୁଏ। ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଚିନ୍ତା କଲେ, ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ‘ଷ’ ଓ ‘ସ’ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଲା ରୂପ ଚିହ୍ନଟ; ‘ହ’ ସହିତ ବନ୍ଦ ରୂପ ଜଣାଯାଏ। ‘ଇ’ ଓ ‘ଉ’ ସ୍ୱର, ଏବଂ ତ୍ରୁଟିଗ୍ରସ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଗଣନା ହୁଏ। ପରେ, ଅନୁସ୍ୱାର, ଅନୁନାସିକ, ଓ କଣ୍ଠ୍ୟ ନାସିକ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ଉପରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ସେଠି ଏହି ରୂପ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଅନ୍ୟଥା, ଏହାକୁ ‘ବିପୁଳା’ ଡାକାଯାଏ। ଏପରି ସଂଯୋଗ ପରେ ଅକ୍ଷର ଦୀର୍ଘ ଓ ଗୁରୁ ହୁଏ। ଖୋଲା ରୂପ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହା ନିଜ ସ୍ୱର ପୂର୍ବରୁ ରହେ। ଶବ୍ଦର ଧ୍ୱନି ଲକ୍ଷଣ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଭାବିବା ଦରକାର। ମଧ୍ୟଉତ୍ତୋଳିତ, ସ୍ୱରାତ୍ମକ, ଓ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଉତ୍ତୋଳିତ—ଏହି ଅଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ନିକାୟରେ ପ୍ରଥମ ଉତ୍ତୋଳିତ ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱରାତ୍ମକ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅଛି, ସେଠି ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ: ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଆନ୍ତି; କିଛି ଅକ୍ଷରର ଉଚ୍ଚାରଣ ନ ମିଳିଲେ, ତେବେ ତାହାର ବ୍ୟାକ୍ରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳାଯିବା ଦରକାର। ସାମ ମନ୍ତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶାନ୍ତ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଟେ; ଧ୍ୱନି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ଏହା ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମାଳା ଖସିଯାଏ ଓ ଚେତନା ଦେଖାଯାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ବିତିନାହିଁ, ସେଉଁଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଭାଷାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଧାନ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ କଣ୍ଟକୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ପୁନ୍ୟମୟ, ଏବଂ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର, ଯେପରି ଜଣେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ପୂର୍ବ ନଦୀ ପାର ହୁଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ସଠିକ୍ ଧ୍ୱନି ଦେଇଥାଏ। ମଧୁ ଓ ଘୃତ ପିଇ, ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ତାପରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ସାତ ମନ୍ତ୍ରକୁ ବିନା ଛାଡ଼ି, ଚାହିଲେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବେ। ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ମାଧୁର୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଏ—ଏହିଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।