ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଶିକ୍ଷାପ୍ରଦ କଥାରେ ଗଢ଼ି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯାହାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଛନ୍ଦସର ନିୟମ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବିବେଚନା ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଉଚ୍ଚାରଣର ଅନୁସ୍ୱାର, ଧ୍ୱନି, ଅକ୍ଷର, ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟର ସମ୍ପର୍କ ଓ ତାହାର ମାପ ନେଇ କଥା ହେଉଛି। ପ୍ରଥମେ, ଏଠି ଉଚ୍ଚାରଣର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ ଆରମ୍ଭ ଅକ୍ଷରର ପ୍ରଥମ ଅଂଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଶବ୍ଦର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଠି ଚାରି ପ୍ରକାର ମୁଖ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ଆରମ୍ଭ ଅଛି, ଯାହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଅଳ୍ପ ସ୍ୱର ଉପରାନ୍ତ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୱନି ଆସେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଉଚ୍ଚାରଣ ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମାପିବା ନିୟମ ଅଛି। କିଛି ଅଂଶରେ ଏହା ଅର୍ଧ ମାତ୍ରା ହୁଏ, କିଛିଠାରେ ଅଣୁମାତ୍ରା ହୁଏ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ‘ପ’ ରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅକ୍ଷର ସେଇ ଶ୍ରେଣୀର ହୁଏ, ଏବଂ ଷ୍ଟପ୍ସ୍ (ଅବରୋଧକ ବ୍ୟଞ୍ଜନ) ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଅକ୍ଷର ‘ଅ’ କୁ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ‘ତ’ ସହିତ ଏହା ରଙ୍ଗିନ ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଧ ମାତ୍ରାକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି କରାଯାଏ। ଏଠି ‘ରେଫ’, ‘ରଙ୍ଗ’, ଏବଂ ଲୋପ, ସହିତ କେବେ କେବେ ନାସିକା ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଧ୍ୱନି ମୃଦୁ ଓ ଦ୍ୱିମାତ୍ରିକ ଦୀର୍ଘତା ରହିଥାଏ; ‘ଦଧନ୍ୱା’ ଏହାର ଉଦାହରଣ। ଏପରି ଭାବରେ ‘ରଙ୍ଗ’ କୁ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମୁଁ (ଶାସ୍ତ୍ରକାର) ନାରଦଙ୍କୁ କହୁଛି। ଏଠି ଚାରି ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ପଦ ଅଛି, ଏବଂ ଦଶ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱର ରହିଛି, ସେଠି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ନଥାଏ। ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ମଣି ଭାବିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସ୍ୱରକୁ ତାହାକୁ ଗଁଥିବା ସୂତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏଠି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦୁର୍ବଳ ଓ ସ୍ୱର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଜିହ୍ବାର ମୂଳ, ଓଷ୍ଠ୍ୟ, ଏବଂ ଶ୍ୱସନୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଗତି ଜାଣିବା ଦରକାର। ସେଠି ବିସର୍ଗ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତାହା ଥିରେ ତାଳବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ବିସ୍ତାର ରହିଛି, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍ମକ’ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କକୁ ‘ସ୍ୱରାତ୍ମକ’ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ବିସ୍ତାର ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ‘ସ୍ୱରାତ୍ମକ’ ଭାବିବା ଦରକାର। ଏପରି ଧ୍ୱନି ଶେଷକୁ ‘ସ୍ୱରାନ୍ତ’ ଭାବିବା ଉଚିତ, ଯଦି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶ୍ୱସନୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ନ ଥାଏ। ଯଦି ‘ଶ’, ‘ଷ’, କିମ୍ବା ‘ସ’ ଉପସର୍ଗ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯେପରି ମାଛ ପାଣି ଭିତରେ ଛୁରିକୁ ଅନୁଭବ କରେନି। ଋଗ୍ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଛନ୍ଦ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଛି, ଏଠି ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ। ଉପସର୍ଗ ଓ ‘ରେଫ’ ଏକାଠି ହୋଇ ସ୍ୱର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ। ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯଦି ‘ଋ’ ନମ୍ର ଭାବରେ ଶ୍ୱସନୀୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ। ଗୁରୁ ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର, ଏଠି ଉଦାହରଣ ତିନିପ୍ରକାର ଶ୍ଲୋକ। ଏଠି ପଞ୍ଚମ ଅଂଶକୁ ନିରୃତି କୁହାଯାଏ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଏହା ‘ଋ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। କେବେ କେବେ, ‘ଇ’ ଓ ‘ଉ’ ସ୍ୱର ନଥିଲେ, ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଏକାକି ଶବ୍ଦ ଧାରାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅକ୍ଷର ଅନୁସାରେ, ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ‘ଷ’ ଓ ‘ସ’ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଖୋଲା ରୂପ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ‘ହ’ ସହିତ ବନ୍ଦ ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ‘ଇ’ ଓ ‘ଉ’ ସ୍ୱର, ଏବଂ ତ୍ରୁଟିଗ୍ରସ୍ତ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଣନାରେ ଆସିଯାନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଅନୁସ୍ୱାର, ଅନୁନାସିକ ଓ କଣ୍ଠ୍ୟ ନାସିକ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଧ୍ୱନି ଉପରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ‘ବିପୁଳା’ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ସଂଯୋଗ ପରେ ଅକ୍ଷର ଦୀର୍ଘ ଓ ଗୁରୁ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଖୋଲା ରୂପ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହା ତାହାର ନିଜ ସ୍ୱର ପୂର୍ବରୁ ଥାଏ। ଶବ୍ଦର ଧ୍ୱନି ଲକ୍ଷଣ ଏଠି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଭାବେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତୋଳିତ, ସ୍ୱରାନୁସାରୀ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ଉତ୍ତୋଳିତ—ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦ ନାମ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଏହି ଧ୍ୱନିଗୁଡ଼ିକୁ ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱରାନୁସାରୀ ଉଚ୍ଚାରଣ ରହିଛି, ସେଠି ମୃଦୁ ସ୍ୱର ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି କୁହାଯାଏ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମତାର ଅଧିକାରୀ; ଯଦି କୌଣସି ଅକ୍ଷରର ଉଚ୍ଚାରଣ ମିଳେନାହିଁ, ତେବେ ତାହାର ନିଜ ଵ୍ୟାକରଣ ଅନୁଯାୟୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଛନ୍ଦ, ଧ୍ୱନି, ଓ ଅକ୍ଷର ନିୟମର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶାସ୍ୱତ ଶିକ୍ଷା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି।