ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପାଠ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣର ନିୟମ ବିଷୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଅନୁଶୀଳନ ହେଉଥିଲା। ପଦର ଆରମ୍ଭରେ, କିମ୍ବା ଏକ ପଦ ପରେ ଆଉ ଏକ ପଦ ଆସିଲେ, ଏବଂ ସଂଯୁକ୍ତ ଅକ୍ଷର ଓ ଅବଗ୍ରହ ଦେଖାଯିବା ସମୟରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପଦର ଆରମ୍ଭରେ ଅପୃଥକ ଭାବେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂଯୁକ୍ତ ଅନ୍ତରେ ଥିବା ଅକ୍ଷର ପରି ଏହାକୁ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଅବଶିଷ୍ଟ ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ଅଥବା ‘ହୃ’ ଅକ୍ଷର, କିମ୍ବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯଦି ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଥାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମରେ ଧରାଯାଏ। ଯାହା ନିମ୍ନ ସ୍ଥିତିରେ ଅଛି, ସେଠି ନିମ୍ନ ରହିଥାଏ; ଯାହା ଗୁଛରେ ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ରହିଥାଏ। ‘ପ୍ରିୟ’, ‘ଦୂତ’, ‘ଘୃତ’, ‘ଚିତ୍ତ’ ଓ ‘ଅତି’ ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ନିୟମ। ଶତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ, ପାଠ ନିମ୍ନରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରକୁ ବଢ଼େ। ‘ବିଶ୍ୱାନର’ ଏବଂ ‘ଓ’ ଅକ୍ଷରକୁ ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱର ଲାଗିଥାଏ, ସେଠାରେ ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱରକୁ ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଏକ ‘ମାତ୍ରା’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଚକ୍ଷୁ ଝପକିବାର ସମୟ; କିମ୍ବା କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଏହା ବିଜୁଳି ଚମକିବାର ଅଲ୍ପ ସମୟ। ଋକ୍ ସୂକ୍ତର ସ୍ୱର ଓ ଏକାକାର ଯୋଗକୁ କିଛି ଲୋକ ଏହିପରି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ସ୍ୱର ଲାଗିବା ଆରମ୍ଭ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶବ୍ଦର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ମତ ମୋର। ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ପରେ ଓ ଆରମ୍ଭରେ, ବଛ୍ଛା ପଛରେ ଯାହା ଆସେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭ ଭାବରେ ଧରାଯାଏ। ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ, ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମାପିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଏହା ଅର୍ଧ ମାତ୍ରା ହୁଏ; ଆଉ କିଛି ଅଂଶରେ ଏହା ଅଣୁମାତ୍ରା ହୁଏ। ‘ପ’ ରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅକ୍ଷର ସେଇ ଶ୍ରେଣୀର; ଅବରୋଧକ ଅକ୍ଷରରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ‘ଅ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ବୋଲାଯାଏ, ଏବଂ ‘ତ’ ସହିତ ଏହା ରଙ୍ଗିତ ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଧ ମାପକୁ ଅଉ ଏକ ଅତି ଅଳ୍ପ ମାପ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ାଯାଏ। ‘ରେଫ’, ‘ରଙ୍ଗ’ ଏବଂ ଲୋପ, କେବେ କେବେ ଅନୁସ୍ୱାର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ମୃଦୁ ଓ ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଦୀର୍ଘ ହୁଏ; ‘ଦଧନ୍ବା’ ଏହାର ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଭଳି ‘ରଙ୍ଗ’ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ମତ ମୋର, ହେ ନାରଦ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ପଦର ଦଶ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦାନ୍ତ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ସ୍ୱର ଅଛି, ସେଠି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ମଣି ଭାବରେ ଓ ସ୍ୱରକୁ ତାନ୍ତୁ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦୁର୍ବଳ ଓ ସ୍ୱର ସଶକ୍ତ ହୁଏ। ଜିଭର ମୂଳ, ଓଷ୍ଠ୍ୟ, ଓ ଷଟ୍ସ୍ପର୍ଶ ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଶଂ, ଷଂ, ସଂ ଏହି ଏଠି ଅଠ ପ୍ରକାର ଚଳନ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ସେଠି ଵିସର୍ଗ ବିବେଚନା କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ପାଳଟି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବିସ୍ତାର କୁ ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍ମକ’ ଓ ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କକୁ ‘ସ୍ୱରାତ୍ମକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ବିସ୍ତାର ଅଛି, ସେଠି ‘ସ୍ୱରାତ୍ମକ’ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏପରି ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଗୁଣ ଥାଏ, ତାହାକୁ ‘ସ୍ୱରାନ୍ତ’ ଭାବରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶ ଅକ୍ଷର ବ୍ୟତୀତ। ‘ଶ’, ‘ଷ’, କିମ୍ବା ‘ସ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଆସିଲେ, ସେଗୁଡିକୁ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳରେ କମ୍ପୁ ଦେଖି ନାହିଁ। ଋଗ୍ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ଛନ୍ଦ ମୁକ୍ତ ଥାଏ, ଏଠି ପଦଗୁଡିକୁ ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ‘ରେଫ’ ସହିତ, ସ୍ୱର ଭାଗକୁ ଅନୁସାରେ ମାପିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ହ୍ଲାଦିନୀ ‘ଋ’ ଯଦି ଶ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଗୁରୁ ଅକ୍ଷରକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଏଠି ତିନି ପ୍ରକାର ମନ୍ତ୍ର ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠି, ପଞ୍ଚମ ନିରୃତି; ଏହା ‘ଋ’ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ, ଏହିଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କେବେ କେବେ ‘ଇ’ ଓ ‘ଉ’ ସ୍ୱର ନଥିଲେ, ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଏକକ ଶବ୍ଦର ଅନୁସୃତିରୁ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅକ୍ଷର ଅନୁସାରେ, ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ‘ଷ’ ଓ ‘ସ’ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଖୋଲା ରୂପ ଚିହ୍ନଟ; ‘ହ’ ସହିତ ବନ୍ଦ ରୂପ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଛନ୍ଦ ନିୟମର ଗଭୀର ଗୁହ୍ୟତା, ପାଠକ ଓ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଶନା ଓ ଉଚ୍ଚାରଣର ପବିତ୍ରତା ବୁଝାଇଥାଏ।