ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶବ୍ଦର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣର ନିୟମ ବିଷୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଗମ୍ଭୀର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ର” ଓ “ହ” ଅକ୍ଷରର କେଉଁଠି ଯେ ଦ୍ୱିଗୁଣନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଚତୁର୍ଥ ସ୍ଥାନ ତୃତୀୟ ସହିତ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଥମ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । ଯଦି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତିମ ଥାଏ, ତେବେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀର କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ଅନନ୍ତ ରହିଥାଏ । ଅକ୍ଷରମାଳାର ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ “ଶ”, “ଷ”, “ସ” ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଏହି ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛି, ତାହା ସହିତ ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ପରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଆସେ, ସେଉଁଠି ଅନୁସ୍ୱାର, ଉପଧ୍ମାନୀୟ, ଓ ମୂର୍ଧନ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଲାଗିଥାଏ । ଯେଉଁଠି ସଂଯୋଗ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଅନ୍ତରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଉଚ୍ଚାରଣର ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥିତି ଅବଧିକୁ ବଢ଼ାଯାଏ । ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି, ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ଶବ୍ଦ ଅନ୍ତରେ ଅନୁସ୍ୱାର ଯେଉଁଠି ଥାଏ, କିମ୍ବା ତାହାର ଆପଣ ଉପସର୍ଗ କ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ, ପାଦାର ଆରମ୍ଭରେ, ପୂର୍ବ ପାଦା ପରେ ଆରମ୍ଭରେ, ସଂଯୋଗ ଏବଂ ଅବଗ୍ରହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁସ୍ୱାର ଥାଏ । ପାଦାର ଆରମ୍ଭରେ ଅଲଗା ନ କରି, ସଂଯୋଗ ଅନ୍ତରେ ଏହି ଅନୁସ୍ୱାର ରହିଯାଏ । ଯଦି କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ୱର, “ହୃ” ଅକ୍ଷର କିମ୍ବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ତଳ ସ୍ୱର ରହେ । ଯେଉଁଠି ଗୁଚ୍ଛ ଅଛି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତଳ ରହେ । “ପ୍ରିୟ”, “ଦୂତ”, “ଘୃତ”, “ଚିତ୍ତ”, ଏବଂ “ଅତି” ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ତଳ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଶତକ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ତଳରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରକୁ ବଢ଼ିଯାଏ । “ବିଶ୍ୱାନର” ଏବଂ “ଓ” ଏହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିବା ଶ୍ରେୟସ୍କର । ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱର ଲାଗିଛି, ସେଉଁଠି ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱରକୁ ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ପଳକ ମାରିବା ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଲାଗେ, ତାକୁ “ମାତ୍ରା” କୁହାଯାଏ; କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଏହା ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକିବା ସମୟ । ଋକ୍ ସ୍ୱରର ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ସମାନ ସଂଯୋଗ ଥିଲେ, ଏହିପରି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ । ଉଚ୍ଚାରଣର ଆରମ୍ଭ ଅକ୍ଷରରୁ ଶବ୍ଦର ଅନ୍ତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର ଲାଗିଥାଏ । ଚାରି ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ । ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ପରେ ଏବଂ ଆରମ୍ଭରେ, ପଶୁଶାବକ ପରେ ଯେଉଁ ଧ୍ୱନି ଆସେ, ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଥାଏ । ଏହି ଚାରି ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର ମାପିବା ଉଚିତ୍ । ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଅର୍ଧ ମାତ୍ରା, ଆଉ କିଛି ପାଇଁ ଅଣୁମାତ୍ରା ଲାଗେ । “ପ” ଅକ୍ଷର ଥିଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅକ୍ଷର ସେଇ ଶ୍ରେଣୀର ହୁଏ; ନିର୍ବନ୍ଧ ଅକ୍ଷରରେ ପରମେଶ୍ୱର ଲାଗିଥାଏ । “ଅ” ଅକ୍ଷରକୁ ଲାଲ କୁହନ୍ତି, ଏବଂ “ତ” ସହିତ ଏହା ରଙ୍ଗିନ ହୁଏ । ପୂର୍ବ ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଧ ମାପ ଅଧିକ ଅଣୁମାତ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ । “ରେଫ”, “ରଙ୍ଗ” ଓ ଲୋପ, ଏବଂ କେବେ କେବେ ନାସିକା ଧ୍ୱନି ଲାଗିଥାଏ । ଏହା ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଲମ୍ବା ହୁଏ; “ଦଧନ୍ୱା” ଏହାର ଉଦାହରଣ । ଏଭଳି “ରଙ୍ଗ” ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍, ଏହି ମୋ ମତ, ନାରଦ । ଚାରି ପ୍ରକାର ଛନ୍ଦ ଅଛି, ତାହାର ଦଶ ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦ ଅନ୍ତ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱର ଅଛି, ସେଉଁଠି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ନଥାଏ । ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ମଣି ଭାବିବା ଉଚିତ୍, ସ୍ୱରକୁ ତାହାର ସୂତ୍ର ଭାବିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ସ୍ୱର ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ଜିଭର ମୂଳ, ଓଷ୍ଠ୍ୟ, ଏବଂ ଶ ଷ ସ ଏହି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଚଳନ ଜାଣିବା ଦରକାର । ସେଠାରେ ବିସର୍ଗ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ପାଳାତଳ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ବିସ୍ତାର ହୁଏ, ତାକୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍ମକ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଘନିଷ୍ଠ ସମ୍ପର୍କ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱରାତ୍ମକ କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁଠି ବିସ୍ତାର ରହିଛି, ସେଉଁଠି ସ୍ୱରାତ୍ମକ ହେବା ଜଣାଯାଏ । ଏପରି ଧ୍ୱନି, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶ ଷ ସ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱରାନ୍ତ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ । ଏଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମ ଅନୁସରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଧ୍ୱନିର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ, ଯାହା ସଂସ୍କୃତ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ପାଠରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।