ଓଡ଼ିଆ ଗାଥା: ଏକ ସମୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର ଓ ଉଚ୍ଚାରଣର ଗୁପ୍ତ ବିଧି ବିଶେଷ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଇଥିଲା। ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ନିଷାଦ ଓ ଗାନ୍ଧାର ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ରିଷଭ ଓ ଧୈବତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଟୁଆ। ଯେଉଁଠି ଗୁଟ୍ଟରାଲ, ସିବିଲାଣ୍ଟ ଓ ମୂଳ ଭାଗରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱର ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଦ୍ରୁତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶିଥିଳ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡିକର ଲକ୍ଷଣ ଏବେ ଅଲଗା ଭାବରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯିବ। ଏକ ଅକ୍ଷର, 'କ' କିମ୍ବା 'ବ' ସହିତ ଥିଲେ, ସ୍ୱରିତ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି। ଯେଉଁଠି 'ଇ' ଉଦାତ୍ତ ହୁଏ, କେବେ କେବେ 'ପ' ଓ 'ବ' ରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି 'ଏ' କିମ୍ବା 'ଓ' ଦୁଇ ଉଦାତ୍ତ ଅକ୍ଷରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିମ୍ବା 'ଅ' ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ଏହା ପରେ ଯାହା ଆସେ, ସେ ସ୍ୱରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ଅବଗ୍ରହ ପରେ ଆସେ, ଯେଉଁଠି 'ଇ' ଅନ୍ୟ 'ଇ' ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଖୋଲା କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁ ସ୍ୱର ନିଜ ଗୁଣରେ ଚାଣ୍ଟ ଆରମ୍ଭରେ ମୁଖ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ ଓ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଏକ ଦମ୍ପତି ବିରାମ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ଶବ୍ଦ ଅପସାରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକ ମିଶ୍ରିତ ସ୍ୱରକୁ 'ହୀଇଗୋବର୍ଣ' କୁହାଯାଏ। ଏକ ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଅଛି, ଚାରି ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅଛି, ଯାହା 'କଂଷ', 'ପୁଂ', 'ସ୍ଫୁତି' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏକ ଶବ୍ଦ 'ଇ' ରେ ଶେଷ ହୋଇ ତା'ପରେ 'ଉ' ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, କିମ୍ବା ଦୁଇ 'ଉ' ଯଦି ପରେ ଆସେ, ତିନି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ଚିହ୍ନିବା ଯୋଗ୍ୟ ଅଟୁଆ, ଏବଂ ଅକ୍ଷର ଯୋଗରେ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ। ଅନେକ ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନିମ୍ନ ଅକ୍ଷର ଆସିଲେ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ଅକ୍ଷର ଥିଲେ, 'ର' କିମ୍ବା 'ହ' କେଉଁଠି ଭିତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ନିହିତ ହୁଏନି। ଚତୁର୍ଥ ତୃତୀୟ ସହିତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଥମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଅକ୍ଷର ଅନନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍, ଯଦି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରେ ଅଛି। ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକ, 'ଶ', 'ଷ', 'ସ' ସହିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଅଟୁଆ। ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ପରେ ଯାହା ଆସେ, ତା'ପରେ ଅନୁସ୍ୱାର, ଉପଧ୍ମାନୀୟ, ମୂର୍ଧନ୍ୟ କ୍ରମରେ ଆସେ। ଯେଉଁଠି ଯୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଅନ୍ତରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଥାଏ, ଯୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ ଓ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯୁକ୍ତ ଅନୁସାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅକ୍ଷର ଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଏ। ଶବ୍ଦର ଅନ୍ତରେ ଅନୁସ୍ୱାର ଏବଂ ଏହାର ଅନୁସୂଚୀ ଅଫିକ୍ସରେ ଯେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପାଦର ଆରମ୍ଭରେ, ଅନ୍ୟ ପାଦ ପରେ ଆରମ୍ଭରେ, ଯୁକ୍ତ ଓ ଅବଗ୍ରହ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଅଲଗା ନହେଲେ, ଯୁକ୍ତ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତିମ ଅକ୍ଷର ରହିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଅବଶିଷ୍ଟ ତ୍ରୁଟି ସ୍ୱର କିମ୍ବା 'ହୃ' ଅକ୍ଷର, କିମ୍ବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଯୁଗଳ ଆରମ୍ଭରେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ନିମ୍ନ ଅଟୁଆ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଯୁକ୍ତ ଅଟୁଆ। 'ପ୍ରିୟ', 'ଦୂତ', 'ଘୃତ', 'ଚିତ୍ତ', 'ଅତି' ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ, ଉଚ୍ଚାରଣ ନିମ୍ନରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରକୁ ଉଠେ। 'ବିଶ୍ୱାନର' ଅକ୍ଷର ଏବଂ 'ଓ' ଅକ୍ଷର ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ଏକ ତ୍ରୁଟି ଅକ୍ଷରକୁ ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱର ଲାଗିଛି। ଏକ ଚକ୍ଷୁପଟ ତିଆରିବା ସମୟକୁ 'ମାତ୍ରା' କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ତଡିତ ଚମକର ସମୟ କୁହନ୍ତି। ଋକ୍ ସ୍ୱରର ଉଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ସମ ଯୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ କେତେକ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ସ୍ୱର, ଅକ୍ଷର ଓ ଉଚ୍ଚାରଣର ଏହି ଗୁପ୍ତ ନିୟମ ଅପାର ବିଦ୍ୟାର ଅଂଶ, ଯାହା ପାଠ ଓ ଚାଣ୍ଟରେ ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଉଚ୍ଚତାର ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍କଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧତା ଦେଖାଯାଏ।