ଏକ ସମୟରେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସଂଗୀତ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ସ୍ୱର ବିଷୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, ନୋଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବିରତି ଅଛି, ସେଗୁଡିକି କେବେ ଛୋଟ, କେବେ ବଡ଼, କେବେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ହୁଏ। ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି, ସେହିପରି ସ୍ୱରିତରେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଜଣାନ୍ତି। ସ୍ୱର ତିନି ପ୍ରକାର—ଉଚ୍ଚ, ଅନୁଚ୍ଚ, ଏବଂ ସ୍ୱରିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଏବେ ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଉଚ୍ଚାରଣର ସ୍ୱର ଅଭିଧାନ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଯେଉଁ ସ୍ୱରକୁ ଉଦାତ୍ତ କୁହାଯାଏ, ସେହି ସ୍ୱର ପରେ ସ୍ୱରିତ ଆସେ। ଏକ ଶବ୍ଦର ଉଚ୍ଚାରଣ ଯେତେବେଳେ ପାର୍ ହେଇଯାଏ, ତାହାକୁ ସ୍ୱରିତ କୁହାଯାଏ, ଏହି ସ୍ୱରିତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଟେ। ଏହି ସ୍ୱର ସପ୍ତପ୍ରକାର ଅଟେ, ଯାହା ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତି ଅନୁସାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହି ସପ୍ତ ସ୍ୱରକୁ ଡାହାଣ କାନର ଶୁଣାରେ ଲାଗିବା ଉଚିତ। ଉଚ୍ଚରୁ ଉପର କିଛି ନାହିଁ, ଓ ଅନୁଚ୍ଚରୁ ତଳ କିଛି ନାହିଁ। ଉଚ୍ଚ ଓ ଅନୁଚ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଟେ, ତାହାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିରେ 'ନ୍ୟୁଟ୍ରାଲ୍' କୁହାଯାଏ। ଉଦାତ୍ତରେ ନିଷାଦ ଓ ଗାନ୍ଧାର ଅଟେ; ଅନୁଦାତ୍ତରେ ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ ଅଟେ। ଯେଉଁଠି ଗୁଟ୍ଟରାଲ୍, ସିବିଲାଣ୍ଟ୍, ଓ ମୂଳ ଜିହ୍ବାରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଅଟେ, ସେଗୁଡିକି ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଶୀଘ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିବା, ନିଶ୍ଚିତ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଅଟେ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡିକର ଲକ୍ଷଣକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏକ ଅକ୍ଷର, 'କ' କିମ୍ବା 'ବ' ସହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରିତ ହୋଇପାରେ। ଯେଉଁଠି ଉଦାତ୍ତ ଅଟେ, ବିଶେଷତଃ 'ପ' ଓ 'ବ' ରେ 'ଇ' ଉଦାତ୍ତ ହେଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି 'ଏ' କିମ୍ବା 'ଓ' ଦୁଇ ଉଦାତ୍ତ ଅକ୍ଷରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିମ୍ବା 'ଅ' ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଉଦାତ୍ତ ପରେ ଯାହା ଅଟେ, ଚନ୍ଦରେ, ସେହି ସ୍ୱରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ଅବଗ୍ରହ ପରେ ତୁରନ୍ତ ଆସେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି 'ଇ' ଅନ୍ୟ ଏକ 'ଇ' ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଅଟେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଏକ ଟୋନ୍ରେ ସ୍ୱରିତ ଅଟେ, ଖୋଲା କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତ ଭାବରେ, ସେହି ସ୍ୱର ତାହାର ସ୍ୱଭାବରେ ଚାନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଧାନ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ ଓ ଶୀଘ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଧ୍ୱନି ହରାଯାଏ, ସେଠି ଦମିତ ବିରତି ହୁଏ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ମିଶ୍ରିତ ସ୍ୱର ଅଟେ, ତାହାକୁ 'ହୀଗୋବର୍ଣ୍ଣ' କୁହାଯାଏ। ଏକ ଉଦାତ୍ତ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅକ୍ଷର ଅଟେ, ସେଠି ଚାରି ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭିକ ସ୍ୱର—କଂଷ, ପୁଂ, ସ୍ଫୁଟି—ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଟେ। ଯେଉଁଠି ଏକ ଶବ୍ଦ 'ଇ' ରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦ 'ଉ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଏକ ଶବ୍ଦ 'ଇ' ରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦରେ ଦୁଇଟି 'ଉ' ଅଟେ, ସେଠି ତିନି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅକ୍ଷର ସଂଯୋଗରେ ଯାହା ଅଟେ, ତାହା ମଧ୍ୟ। ଅନେକ ଉଦାତ୍ତ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅନୁଦାତ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଟେ, ସେଠି ଯେଉଁଠି ଦୁଇ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଉଦାତ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଟେ, 'ର' କିମ୍ବା 'ହ' ର କେତେବେଳେ ଦ୍ବିତୀୟ ନାହିଁ। ଚତୁର୍ଥ ତୃତୀୟ ସହିତ ଅଟେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଥମ ସହିତ ଅଟେ। ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଅନନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ଯଦି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦ ଶେଷରେ ଅଟେ। ଶେଷ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକ, 'ଶ', 'ଷ', 'ସ' ସହିତ କିମ୍ବା ସେଗୁଡିକ ଯୁକ୍ତ ଅଟେ, ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅଟେ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ପରେ ଅଟେ। ଅନୁସ୍ୱାର, ଉପଧ୍ମାନୀୟ, ଓ ମୂର୍ଧନ୍ୟ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ପରେ ପରେ ଅଟେ। ଯେଉଁଠି ସଂଯୋଗ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ଅକ୍ଷର ଅଟେ, ସେଠି ସଂଯୋଗ ଅଟେ, ତାହାର ସ୍ୱର ଉଦାତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ସଂଯୋଗରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଯୋଗ ଅନୁସାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ଅନୁସ୍ୱାର ଅଟେ, ଏବଂ ତାହାର ଅନୁକ୍ରମରେ ନିଜ ଅଫିକ୍ସରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୀତି ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର ଓ ଉଚ୍ଚାରଣର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସଂଗୀତ ଓ ଶବ୍ଦର ଶୁଦ୍ଧତା ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅଟେ।