ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି— ଯେଉଁଠି ଅନ୍ଧଜନ ଓ ପିତୃଗଣ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱରରେ ବସିବା କଥା କହାଯାଇଛି। ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ସମସ୍ତ ଷ୍ଟାବଧ ଓ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିସ୍ତୃତ ଓ କୃପାଳୁ, ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱର ମୃଦୁ ଓ ମଧ୍ୟମ ହୁଏ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ତଳ ସ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱରରେ ଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରର ବିଭିନ୍ନ ତାନକୁ ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବିସ୍ତାର ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ମୃଦୁତା ତାହାର ବିପରୀତରେ ରହିଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରରେ ଯେଉଁମାନେ ନିୟମିତ, ସେଉଁଠି ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱର ପରେ ଆସେ। ଏଠାରେ ନିୟମିତମାନେ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱର ସହିତ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ବା ଦୁଇ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଠିରେ ଚଳନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର— ଏକଟି ଶବ୍ଦ ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର ସଙ୍ଗେ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଯୋଗ ହୁଏ। ଦୁଇ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ନିୟମିତ ତାନ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଛୋଟ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଅପରିଚିତ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍। ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ସ୍ୱରିତରେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅଛି ବୋଲି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି। ଏଠିରେ ଉଚ୍ଚ, ଅନୁଚ୍ଚ ଓ ସ୍ୱରିତ ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ସ୍ୱର ଅଛି। ଏବେ ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ୱର ବିଷୟରେ କହିବି। ଯେଉଁଠି ଉଦାତ୍ତ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ତୁରନ୍ତ ପରେ ଆସେ। ଏକ ଅକ୍ଷରର ସ୍ୱର ଯଦି ଉପରକୁ ଚଳିଯାଏ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ହୁଏ, ଏହି ସ୍ୱରିତ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର। ଏହି ସ୍ୱର ସପ୍ତପ୍ରକାର ଅଟେ, ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଏହି ସପ୍ତ ସ୍ୱରକୁ ଡାହାଣ କାନର ଶ୍ରବଣ ଅନୁଯାୟୀ ଲାଗୁ କରିବା ଉଚିତ୍। ଉଚ୍ଚରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ, ନିମ୍ନରୁ ଛୋଟ କିଛି ନାହିଁ। ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ତାହାକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ 'ସାମାନ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଉଦାତ୍ତରେ ନିଷାଦ ଓ ଗାନ୍ଧାର ଥାଏ; ଅନୁଦାତ୍ତରେ ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ ଅଛି। ଯେଉଁଠି କଣ୍ଠ୍ୟ, ସ୍ୱର, ଓ ମୂଳ ଜିହ୍ବାଠାରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଅଛି, ସେମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ, ଶୀଘ୍ର, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସ୍ଥିର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଅଲଗା ଭାବେ ବିବେଚନା କରିବି। ଯେଉଁଠି 'କ' ବା 'ବ' ଅଛି, ସେଉଁଠି ଅକ୍ଷର ସ୍ୱରିତ ହେଇପାରେ। ଯେଉଁଠି ସ୍ୱର 'ଇ' ଉଦାତ୍ତ ହୁଏ, କେବେ କେବେ 'ପ' ଓ 'ବ' ରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି 'ଏ' ବା 'ଓ' ଦୁଇ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିମ୍ବା 'ଅ' ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଉଦାତ୍ତ ପରେ ଯାହା ଆସେ, ତାହା ସ୍ୱରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ଅବଗ୍ରହ ପରେ ତୁରନ୍ତ ଆସେ, ଯେଉଁଠି 'ଇ' ଅନ୍ୟ 'ଇ' ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଏକ ସ୍ୱରରେ ସ୍ୱରିତ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ସ୍ୱର ପ୍ରାଥମିକ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଶବ୍ଦ ଆଗରେ ଧ୍ୱନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଯେଉଁ ଅନ୍ତରାଳ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଯୁକ୍ତସ୍ୱର 'ହୀଗୋବର୍ଣ୍ଣ' କୁହାଯାଏ। ଏକ ଉଦାତ୍ତ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ତେବେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଆରମ୍ଭିକ ସ୍ୱର ଅଛି, ଯାହାକୁ 'କଂଷ', 'ପୁଂ', 'ସ୍ଫୁଟି' ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦ 'ଇ' ଉପରେ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦ 'ଉ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଏକ ଶବ୍ଦ 'ଇ' ଉପରେ ଶେଷ ହୋଇ, ପରେ ଦୁଇଟି 'ଉ' ଥିବା ଶବ୍ଦ ଆସେ, ତେଉଁଠି ତିନି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ଓ ଅକ୍ଷର ସଂଧିରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱର ଆସେ, ସେଗୁଡିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଅନେକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କୌଣସି ଅନୁଚ୍ଚ ସ୍ୱର ପରେ ଆସେ, କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଦୁଇ ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଉଦାତ୍ତ ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ନିୟମ ଅଛି। ଏମିତି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ସ୍ୱରର ଏହି ନିୟମ, ତାନ, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୁଭ ହୁଏ।