ଏହି ଶ୍ରୁତିଗତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସଙ୍ଗୀତର ଏକ ନୋଟ୍ ଯେତେବେଳେ ନିମ୍ନରେ ବସିଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ନିଷାଦ’ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ଏହି ନିଷାଦ ନୋଟ୍ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, କାରଣ ଏହାର ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସଙ୍ଗୀତର ଅନୁସୃତିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭୀଣା ଅଛି—ଦାରବୀ ଓ ଗାତ୍ରଭୀଣା। ଗାତ୍ରଭୀଣା ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ସାମଗାନ କାରୀ ଗାୟକମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି। ସାମଗାନରେ ହାତକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଗୁଡିକୁ ଉପରେ ଧରି, ଗୋଡ଼ର ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାପରେ ବ୍ୟାହୃତିଗୁଡିକୁ ତୁରନ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ଫେଳି, ସଙ୍ଗୀତ ଚକ୍ରକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡିକୁ ଅଲଗା ରଖିବା ଏବଂ ତଳକୁ ଛୁଇଁବା ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମାପରେ ବୃଦ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କରିବା ଜଣେ ବିଭାଜନ ଜ୍ଞାତା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ତିନିଟି ରେଖା ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସଫଳତା ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ। ଅଂଶର ସମାପ୍ତିରେ, ସାମନ ଓ ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକରେ, ତିଳ ଆକାରର ଏକ ଅନ୍ତର ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହର କୌଣସି ଅଂଶ କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗକୁ ହଲାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଦେଖିବା ପରି, ମଣିର ମାଳା ପରି ସଙ୍ଗୀତ ଚଳାଯାଏ। କୁମି ମାନେ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ କୁମି ପରି ଅପସାରଣ କରି, ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ନାକ ଉପରେ ହାତ ଧରି, ଗାଏର କାନ ପରି ରଖିବା ଉଚିତ। ହାତ ଓ ମୁଁହରେ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ। ଅତି ଉଚ୍ଚ ଓ ଅତି ନିମ୍ନ ଭାବରେ କହିବା, ଗାଇବା, କିମ୍ବା ହଲାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମାଛ ଚଳାଯାଇଥିବା ପଥ ଦେଖିବା ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ତେଣୁ ଶ୍ରୁତିର ଚଳାଯିବା ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ। ଦହିରେ ଘୀ ଅଛି କିମ୍ବା କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଅଛି ଯେପରି, ସଙ୍ଗୀତର ଏକ ନୋଟ୍ ଠାରୁ ଅନ୍ୟ ନୋଟ୍ କୁ ଯିବା ଯୁଗ୍ମସ୍ଥଳରେ ମୂଖଳ ହେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ନୋଟ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇନାହିଁ, ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ, ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କିମ୍ବା ଅସମାନ ଭାବରେ ମାରାଯାଏ, ଏହା ଅନୁଚିତ। ଏକ ନୋଟ୍ ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ଦୂର ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅନୁଚିତ। ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଶୈଳୀ, ଦେଖା ଦେବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ ଶୈଳୀ ଅନୁପାତିକ। ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନେ ଶିଖିଥିବା ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉଚ୍ଚ ନୋଟ୍ ର ସ୍ଥାନ ମୁଣ୍ଡର ଶିରସ୍ଥଳରେ, ପ୍ରଥମ ନୋଟ୍ ର ସ୍ଥାନ ଲାଳାଟରେ। ଚତୁର୍ଥ ନୋଟ୍ ର ସ୍ଥାନ ନିମ୍ନ ଶ୍ରୁତିରେ ଜିହ୍ବାରେ। ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ଥିଲେ, ପ୍ରଥମ ନୋଟ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଷଷ୍ଠ ନୋଟ୍ ଅଣ୍ଠାରେ, ସପ୍ତମ, ଧୈବତ ନୋଟ୍ କନିଠାରେ ଅଛି। ଅନ୍ତରାଲ ନଥିବା, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ଏବଂ ସଦା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ହେବା ସ୍ଥିର। ଦେବମାନେ ଉଚ୍ଚ ନୋଟ୍ ରେ ବସନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରଥମ ନୋଟ୍ ରେ। ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ଧ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଚତୁର୍ଥ ନୋଟ୍ ରେ ବସନ୍ତି। ଅତି ନିମ୍ନ ନୋଟ୍ ରେ ସମସ୍ତ ଚଳାଯାଉଥିବା ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଜୀବ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ନୋଟ୍ ଦୀପ୍ତ, ବିସ୍ତୃତ, ଦୟାଳୁ, ସେମାନେ ମୃଦୁ ଓ ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ। ଦୀପ୍ତତା ନିମ୍ନ ଶ୍ରୁତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ନୋଟ୍ ରେ ଅଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ନୋଟ୍ ର ଅନ୍ତରାଲ ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ। ବିସ୍ତୃତି ନିମ୍ନ ନୋଟ୍ ରେ, ମୃଦୁତା ତାହାର ବିପରୀତ ନୋଟ୍ ରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରେ ଯେଉଁ ନୋଟ୍ ଅନ୍ୟତମ ଭାବରେ ବିଧିତ, ତାହା ପରେ ଉଚ୍ଚ ନୋଟ୍ ଆସେ। ଏଠି, ନିୟମିତ ଭାବରେ ବିଧିତ ନୋଟ୍ ଚତୁର୍ଥ ନୋଟ୍ ସହିତ ଚଳାଯାଏ। ଅତି ଉଚ୍ଚ ଅନ୍ତରାଲ କିମ୍ବା ନୋଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଚଳନ ଦୁଇପ୍ରକାର—ଏକ ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ଯୁଗ୍ମସ୍ଥଳ ଏବଂ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ ସହିତ। ଏପରି ଶ୍ରୁତି ଓ ନୋଟ୍ ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସାମଗାନ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଉଚ୍ଚାରଣ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କରିବା ଉଚିତ।