ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱରଟି ପବିତ୍ର ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ, ଏହି ନାମ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଛି। ଏହା ନାଭି ତଳେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଭାବରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ୱର ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବାରୁ, ଏହାର ପଞ୍ଚମତ୍ୱ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି। ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛନ୍ତି। ସଞ୍ଜ ସ୍ୱର ଅଗ୍ନିରେ ଗାଉଯାଏ, ଏବଂ ଋଷଭ ସ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାନ୍ର ଭାବିତ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ତୁମେ ଗାଉଛ, ଏହିପରି ତୁମେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ସଞ୍ଜ ସ୍ୱରର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି। ଗାନ୍ଧାର ଏହି ନାମ ମଧ୍ୟ ଗାଈମାନେ ବନ୍ଧି ନେଇ ଖୁସି ହେବାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ସୋମ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ରମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସ୍ୱରମାନେ ସହିତ ଯୋଗ ରଖେ। ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରମାନେ ବସିଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ନିଷାଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସ୍ୱରର ଦେବତା ଥିବାରୁ, ଏହି ସ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଦାରବୀ ଏବଂ ଗାତ୍ରବୀଣା—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୀଣା ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରାରେ ଅଛି। ଗାତ୍ରବୀଣା ଏହିପରି ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯାହାରେ ସାମ ଗାୟକମାନେ ଗାନ୍ତି। ହାତକୁ ଯୋଡ଼ି ଏବଂ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଡ଼ିରେ ଧରି, ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଡ଼ିଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର, ତାପରେ ବ୍ୟାହୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ସତ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଠି ଫେଲାଇ, ସ୍ୱରମାଳାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିବା ଉଚିତ। ଆଙ୍ଗୁଠିଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ରଖିବା ଏବଂ ତଳକୁ ଛୁଇଁନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ବେଶି ମାପରେ ବଡ଼, ସେଉଁଠି ଭାଗ କରିବାକୁ ଭାଗ ବୁଝିଥିବା ଲୋକ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ତିନି ରେଖା ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସଫଳତା ଘୋଷଣା କରିବା ଦରକାର। ଅଂଶ ଶେଷ, ସାମନ ଏବଂ ଋକ୍ ସୂକ୍ତରେ ତିଳ ଦାଣା ପରି ଅନ୍ତର ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହର କୌଣସି ଅଂଶ କିମ୍ବା ଅଂଗ କମ୍ପିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ରତ୍ନମାଳା ପରି ଅଭିଭାସିତ ହୁଏ, ସେହିଭଳି— କୁମ୍ଭୀର ପରି ଅଂଗଗୁଡ଼ିକୁ ଓଉଠାଇ, ମନ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ନାକର ସାମ୍ନାରେ ହାତ ଧରିବା ଏବଂ ଗାଈର କାନ ପରି ରଖିବା ଉଚିତ। ହାତ ଏବଂ ମୁଁହରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା ଦରକାର। ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ମନ୍ଦ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଗାଇବା କିମ୍ବା କମ୍ପିତ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମାଛ ଯିଏ ପଥରେ ଯାଏ, ସେଇ ପଥ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନି; ଘିଅ ଯେପରି ଦହିରେ ଅଛି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି କାଠରେ ଲୁଚିଥାଏ, ସେହିପରି ସ୍ୱରରୁ ସ୍ୱରକୁ ଯିବା ସମୟରେ ସ୍ମୂଥ ଭାବେ ଯିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ସ୍ୱର ଏଉଁଠି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇନାହିଁ, ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କିମ୍ବା ଅସମ ଭାବେ ମାରାଯାଏ, ଯେଉଁ ସ୍ୱର ତାହାର ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିଯାଏ କିମ୍ବା ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର। ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ତ୍ବରିତ ଶୈଳୀ ଏବଂ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ ଗତି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଶିଖିତ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠକମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର। ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ସ୍ଥାନ ମୁଣ୍ଡର ଶିରୋଭାଗରେ, ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରର ସ୍ଥାନ କପାଳରେ। ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱର ମନ୍ଦ୍ରସ୍ଥାନର ସ୍ଥାନ ଜିହ୍ୱାରେ ଥାଏ। ଆଙ୍ଗୁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାବେଳେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଷଷ୍ଠ ସ୍ୱର ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ଏବଂ ସପ୍ତମ—ଧୈବତ—ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଥାଏ। ଅନ୍ତରାଲ ନ ଥିବା, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରହିବା ଏବଂ ସବୁବେଳେ ରୂପାନ୍ତରଶୀଳ ହେବା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣ। ଦେବତାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି, ମାନବମାନେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା।