କଶ୍ୟପ ମହାର୍ଷି କହିଲେ, "କୈଶିକ ନାମକ ରାଗ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। 'ଭେତି' ନାମକ ଯନ୍ତ୍ର ଏହି ସଙ୍ଗୀତର ଉପକରଣ, ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଗନ୍ଧାର ରହିଛି, ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଋଷଭ ଥିବାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଷଷ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ନିଷାଦ ଓ ସପ୍ତମ ସ୍ଥାନରେ ପଞ୍ଚମ ଅବସ୍ଥିତ। ଛାଗରେ ଗନ୍ଧାର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟମକୁ ଘୋଷଣା କରେ। ଘୋଡ଼ା ଧୈବତ ଉଚ୍ଚାରେ, ହାତୀ ନିଷାଦ ଉଚ୍ଚାରେ। ଗନ୍ଧାର ନାସା ଧ୍ୱନିରେ, ମଧ୍ୟମ ଛାତିର ଧ୍ୱନି। କପାଳରୁ ଧୈବତ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେହেতୁ ଏହା 'ଷଙ୍' ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ନାମ ଷାଞ୍ଜ ହେଲା। ବୃଷଭ ଭଳି ଧ୍ୱନି କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଋଷଭ କୁହାଯାଏ। ଶୁଧ୍ଧ ଗନ୍ଧାର ନାମ ଏହିପରି ହେଲା କି ଏହା ଗନ୍ଧ ବହନ କରେ। ନାଭି ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ମଧ୍ୟମ ନୋଟ୍ ନିଜର ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାର ପଞ୍ଚମତା ସିଦ୍ଧ। ବାକୀ ପଞ୍ଚଟି ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଷାଞ୍ଜ ଅଗ୍ନିରେ ଗାଯିଯାଏ, ଋଷଭ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱର ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ତୁମେ ଗାଉଛ, ଏହିପରି ତୁମେ ବୁଝ। ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ଷାଞ୍ଜ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ଗାଏମାନେ ନେଇଯିବାରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଗନ୍ଧାର ନାମ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ରମାନେ କହନ୍ତି, ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ସୋମ। ଏହି ସ୍ୱର ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱରମାନେ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ସ୍ୱରମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ନିଷାଦ କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସ୍ୱରର ଦେବତା ଥିବାରୁ ଏହି ସ୍ୱର ସବୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ସଙ୍ଗୀତର ଶାଖାମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭୀଣାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି— ଦାରବୀ ଓ ଗାତ୍ରଭୀଣା। ଗାତ୍ରଭୀଣା ଏହିପରି ନାମ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସାମଗାୟକମାନେ ପାଠ କରନ୍ତି। ହାତକୁ ଏକଠା କରି, ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଡ଼ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସହସ୍ରବାର ବ୍ୟାହୃତି ଉଚ୍ଚାର କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ଖୋଲି, ସ୍ୱରମାଳାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ଆଙ୍ଗୁଠିକୁ ଅଲଗା ରଖିବା ଓ ମୂଳରେ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦୁଇ ଅଧିକ ପରିମାପ ବୟସ୍କ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭାଗ କରିବା ଜଣେ ବିଭାଗ ଜ୍ଞାନୀ କରିବେ। ଯେଉଁଠାରେ ତିନିଟି ରେଖା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ସଫଳତା ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ। ଅନୁଛେଦର ଶେଷରେ, ସାମନ ଓ ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ରରେ ତିଳ ଦାଣା ପରି ଅନ୍ତର ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଦେହର କୌଣସି ଅଂଶ କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗ ହଲାଇବେ ନାହିଁ। ଏହା ଏପରି ଯେ, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଚମକିଥିବା ଭଳି, ମଣିମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। କୁମ୍ଭୀର ଭଳି ଅଙ୍ଗକୁ ଟାଣି ନେଇ, ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ନାକର ସାମ୍ନାରେ ହାତ ଧରି, ଗାଏର କାନ ଭଳି ରଖିବା ଉଚିତ। ହାତ ଓ ମୁଁହ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦକୁ ଭଲ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ ନା କୁହିବା, ଅତି ମୃଦୁ ନା କୁହିବା, ଗାଇବା ନୁହେଁ, ନ ହଲାଇବା ଉଚିତ। ମାଛ ଚାଲିଥିବା ପଥ ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ନେଇ ଦହିରେ ଘିଅ କିମ୍ବା କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଲୁଚିଥାଏ, ସ୍ୱରରୁ ସ୍ୱରକୁ ଯିବା ସମୟରେ ସେଉଁଠି ସ୍ମୂଥ ଭାବରେ ସଂଧି ହେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କଶ୍ୟପ ମହାର୍ଷି ଉଦ୍ବୋଧନ କରିଥିଲେ।