ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ଦେଖିବାକୁ ସୁନା ପରି ଦିଶେ, ଯେଉଁଠିକି ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଚମେଳି ଫୁଲର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ନିଷାଦ ସ୍ୱରକୁ ସମସ୍ତ ଜାତିର ସ୍ୱର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏହିଭଳି ହେଉଛି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ। ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ, ଏହି ଦୁଇଟି ସ୍ୱରକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି। ଶୂଦ୍ର ପଦବୀ ଅର୍ଧ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏହାର ଅବନତିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସ୍ୱର ମଧ୍ୟମ ତାନରେ ଅବତରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ନିଷାଦକୁ ଷାଞ୍ଜବ ଶ୍ରେଣୀର ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ଋଷଭ ସହିତ ନିଷାଦ ଏହିପରି ମିଶି ଥିଲେ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚମ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଧୈବତ ସ୍ୱରର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଧୈବତ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେଠିକୁ ଷଙ୍ଗୟାମ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ସାଧାରିତ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଏଠାର ପଞ୍ଚମକୁ କୈଶିକ କୁହାଯାଏ। ମଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ଥିବାରୁ ଏହି ସ୍ୱରକୁ କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ କୁହାଯାଏ। କଶ୍ୟପ ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି, କୈଶିକ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠି ‘ଭେତି’ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ନାମ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏହା ଗାନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଅଟୁଟ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱର ହେଉଛି ଗାନ୍ଧାର, ତୃତୀୟ ହେଉଛି ଋଷଭ। ଷଷ୍ଠ ସ୍ୱର ନିଷାଦ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ସପ୍ତମ ପଞ୍ଚମ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଛାଗରେ ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଏ, କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ଘୋଡା ଧୈବତ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ହାତୀ ନିଷାଦ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ଗାନ୍ଧାର ନାସିକାରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ମଧ୍ୟମ ହୃଦୟର ତାନ। ଫୋରହେଡ଼ରୁ ଧୈବତ ଜଣାଯାଏ, ନିଷାଦ ଦେହର ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଷଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଷାଞ୍ଜ କୁହାଯାଏ। ବୃଷଭ ଭଳି ଧ୍ୱନି ହେବାରୁ ଏହାକୁ ଋଷଭ କୁହାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଗାନ୍ଧାରକୁ ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରିବାରୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ନାଭିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରିୟତା ପାଏ। ପଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ ଏହାର ପଞ୍ଚମତ୍ୱ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚ ସ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଷାଞ୍ଜ ସ୍ୱର ଅଗ୍ନିରେ ଗାଯାଏ, ଋଷଭ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ପରିଚିତ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ଗାଯାଏ, ଏହିପରି ତୁମେ ବୁଝ। ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର ଓ ଷାଞ୍ଜର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି କଥା ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଗାଈମାନେ ଚଲାଯିବାରେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଏହି କାରଣରେ ଗାନ୍ଧାର ନାମ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ରମାନେ କହିଛନ୍ତି, ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ସୋମ। ଏହି ସ୍ୱର ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରମାନେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ନେଇଥାନ୍ତି, ସେଠି ଏହାକୁ ନିଷାଦ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, କାରଣ ଏହାର ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଦାରବୀ ଓ ଗାତ୍ରବୀଣା—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଵୀଣା ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଯେଉଁ ଗାତ୍ରବୀଣାରେ ସାମଗାନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ହାତକୁ ମିଶାଇ ଉଠାଇ, ଗୋଡ଼ର ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାପରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବ୍ୟାହୃତି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଆଉଁଠି ଫେଲାଇ, ସ୍ୱରମାଳାକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଆଉଁଠି ଦୂରେ ରଖିବା ଓ ତଳ ଅଂଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନକରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମାପରେ ବୟସ୍କ, ସେଉଁଠି ବିଭାଗ ଜଣାଉଥିବା ଜଣେ ବିଭାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ତିନି ରେଖା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସଫଳତା ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ।