ସଂଜ ରାଗରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ସ୍ଥିତି ରହିଛି, ଏବଂ ଋଷଭରେ ଅଭିରୂହତା ଦେଖାଯାଏ। ମଧ୍ୟମ ସ୍ଥାନରେ ସୌବୀରା ଓ ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ନିଷାଦ ସ୍ୱରରେ ରଜନୀ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଋଷିମାନଙ୍କର ସାତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଅଛି। ପିତୃମାନେ ଯେଉଁପରି ସାତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଅଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସାତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ସଂଜ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଓ ଋଷଭ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଗୀତର ଗୁଣ ଓ ରୂପ ଦଶ ପ୍ରକାର ଅଛି—ଏହିଗୁଡିକ କାକସ୍ୱର, ମୂର୍ଦ୍ଧଗତ ଓ ଯେଉଁଗୁଡିକର ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ବିକ୍ଷୁଭ୍ନ ଓ ତାଳ ନଥିବା ଗୀତ ଏହି ସବୁ ଚୌଦ଼ଟି ଦୋଷ ଭିତରେ ପଡ଼େ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ମାଧୁର୍ୟ ଆଶା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚତା ଚାହାନ୍ତି। ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ମଧ୍ୟମ ଚମେଳି ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଜାତିର ମନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହିଗୁଡିକ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ଲକ୍ଷଣ। ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ—ଏହି ଦୁଇଟି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଶୂଦ୍ର ଅବସ୍ଥା ଅର୍ଦ୍ଧ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏହାର ପତିତ ପଦବୀ ନେଇ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରରେ ଅବତରଣ ହୁଏ, ନିଷାଦକୁ ସଂଜବ ଶ୍ରେଣୀର ବୋଲି ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଋଷଭ ଓ ନିଷାଦ ଏକାସାଥିରେ ଥିଲେ, ଏହା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଧୈବତର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମ ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଧୈବତ ନିସ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାକୁ ସଂଗୟାମ ବୋଲାଯାଏ। ଏହାକୁ ସାଧାରିତ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ପଞ୍ଚମକୁ କୈଶିକ ବୋଲାଯାଏ। ଯେହেতୁ ଏହାର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟମ ରହିଛି, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ବୋଲାଯାଏ। କଶ୍ୟପ ମହାର୍ଷି କହିଛନ୍ତି କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ‘ଭେତି’ ନାମକ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ଗାନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱର ଗାନ୍ଧାର, ତୃତୀୟ ଋଷଭ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଷଷ୍ଠ ନିଷାଦ ଓ ସପ୍ତମ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଛାଗରେ ଗାନ୍ଧାର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ଘୋଡ଼ା ଧୈବତ ଓ ହାତୀ ନିଷାଦ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ଗାନ୍ଧାର ନାସିକା ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ, ମଧ୍ୟମ ଛାତି ଦ୍ୱାରା। କପାଳରୁ ଧୈବତ ଓ ସମସ୍ତ ସନ୍ଧିଠାରୁ ନିଷାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସଂଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସଂଜା ବୋଲାଯାଏ। ବୃଷଭ ସଦୃଶ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଋଷଭ ବୋଲାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଗାନ୍ଧାର ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନାମ ହୋଇଛି। ନାଭିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୁଏ। ଏହା ପଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାର ପଞ୍ଚମତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ। ଅନ୍ୟ ହଁ ସ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସଂଜ ସ୍ୱର ଅଗ୍ନିରେ ଗାଯାଯାଏ, ଓ ଋଷଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଯାଯାଏ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ବୁଝନ୍ତୁ। ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ସଂଜର ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଗାଈମାନେ ଯେତେବେଳେ ଚଲାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ଗାନ୍ଧାର ନାମ ହୋଇଛି। ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ରମାନେ କହିଛନ୍ତି, ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ସୋମ। ଏହି ସ୍ୱର ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱରମାନେ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରେ।