ବେଦର ଶବ୍ଦ ଅଭ୍ୟାସ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଓ ବ୍ୟାପକ। ସାମବେଦର ଏକ ଶାଖା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରୂପରେ ଦିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଅର୍ଥ ଅତି ଗଭୀର ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଏହି ସାମବେଦ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ବେଦ ପବିତ୍ର, ପବିତ୍ରତା ଦାନ କରୁଥିବା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଯେପରି ଆପଣଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସଙ୍ଗୀତର ମୂଳ ତାଲ ଏହି ସପ୍ତସ୍ୱର ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ଏଠାରେ ୨୧ ପ୍ରକାର ରୂପାନ୍ତର ଅଛି। ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ଷଞ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ। ଏହି ସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ (ସଙ୍ଗୀତ ମାପ) ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି—ଷଞ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଗାନ୍ଧାର। ଏହି ଗ୍ରାମର ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି: ସ୍ୱର୍ଗ, ଅଭ୍ର ଓ ଗାନ୍ଧାର। ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ ୨୦ଟି ଓ ଷଞ୍ଜ ଗ୍ରାମରେ ୧୪ଟି ଅଂଶ ଅଛି। ସେଉଁଠାରେ ନଦୀ, ବିଶାଳା, ସୁମୁଖୀ, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରବତୀ, ମୁଖା, ଆପ୍ୟାୟିନୀ, ବିଶ୍ୱଭୃତା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ହେମା ଓ କପର୍ଦିନୀ ନାମରେ ଅନେକ ଗୁଣ ରହିଛି। ଷଞ୍ଜ ଗ୍ରାମରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ମିଳେ, ଋଷଭ ଗ୍ରାମରେ ଅଭିରୂହତା ଥାଏ। ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ ସୌବୀରା ଓ ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ଅଛନ୍ତି। ନିଷାଦରେ ରାଜନୀ ଅଛି; ଋଷିମାନେ ସପ୍ତ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ପିତୃମାନେ ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସପ୍ତ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ରଖିଛନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଷଞ୍ଜ ଦେବତାମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଋଷଭ ଋଷିମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଗୀତର ଗୁଣ ଓ ରୂପ ଦଶପ୍ରକାର, ଦୁର୍ବଳତା ଚୌଦ୍ଦ ପ୍ରକାର: କାକସ୍ୱର, ମୂର୍ଦ୍ଧଗତ, ଅସ୍ଥିତିହୀନ, ଅସ୍ଥିର ଓ ତାଲ ନଥିବା ଭାବ ଇତ୍ୟାଦି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମାନେ ମାଧୁର୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚତା ଚାହାନ୍ତି। ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ମଧ୍ୟମ ଚମେଳି ଫୁଲ ଭଳି। ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଜାତିର ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣୀୟ; ଏହି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଏଭଳି। ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ—ଏହି ଦୁଇ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଶୂଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଅର୍ଦ୍ଧ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଅବତରଣ ହୁଏ, ନିଷାଦକୁ ଷାଞ୍ଜବ ଶ୍ରେଣୀର ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଋଷଭ ଓ ନିଷାଦ ଏକାସাথে ଥିଲେ ଏହାକୁ ପଞ୍ଚମ (ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର) କୁହାଯାଏ। ଧୈବତର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଧୈବତ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠାରେ ଏହାକୁ ଷଞ୍ଗୟାମ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ସାଧାରିତ କୁହାଯାଏ; ପଞ୍ଚମକୁ କୈଶିକ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟମ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ କୁହାଯାଏ। କଶ୍ୟପ ମନେ କରିଥିଲେ, କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ‘ଭେତି’ ନାମ ଏକ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱର ଗାନ୍ଧାର, ତୃତୀୟ ଋଷଭ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଷଷ୍ଠ ନିଷାଦ, ସପ୍ତମ ପଞ୍ଚମ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଛାଗରେ ଗାନ୍ଧାର, କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟମକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ। ଘୋଡ଼ା ଧୈବତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ହାତୀ ନିଷାଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। ଗାନ୍ଧାର ନାସିକା ସ୍ଥାନରୁ, ମଧ୍ୟମ ଛାତିରୁ, ମାଥାରୁ ଧୈବତ, ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଗଠିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେହেতୁ ଏହା ଷଞ୍ଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଷାଞ୍ଜ କୁହାଯାଏ। ଏହା ବୃଷଭ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଋଷଭ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଏହି ସ୍ୱର, ଗ୍ରାମ, ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଓ ତାଙ୍କ ଗୁଣ, ଦୁର୍ବଳତା, ଏବଂ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।