ସାମ ଗାନରେ ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ତିନି ପ୍ରକାରର ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଅଛି, ଏହା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଶିକ୍ଷାର ଅବିଜ୍ଞତା ଅଛି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଗାନ ଅସୁର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅସୁର ଶବ୍ଦ, ବଜ୍ର ନିମନ୍ତେ ଯଥା, ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ; ଏହିପରି ଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଏକ ତ୍ରୁଟି ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଗାନଗୁଡ଼ିକ ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ପାଠ କରାଯାଏ; କିମ୍ବା ସାମ ଗାନରେ ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଅର୍ଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ। ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିପାରିବା ନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ପାଠର ନିୟମ। ବେଦରେ—ଋଗ୍ବେଦ ଓ ସାମବେଦ—ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର। ପାର୍ଥିବ ନାମକ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚ ଓ ମଧ୍ୟମ ଦୁଇଟି ସ୍ୱରର ମିଶ୍ରଣ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ୱର, ଅତିନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଶେଷ, ଚାରି ସ୍ୱରର ତୈତ୍ତିରୀୟ। ବେଦମୁନିମାନଙ୍କୁ, ସାମ ଗାନ କରୁଥିବା ବେଦପାଠୀମାନେ ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶତପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଏହି ଦୁଇ ସ୍ୱର ଭାଜସନେୟୀୟମାନଙ୍କୁ ଅନୁସୂତି। ଏଭଳି, ସ୍ୱରର ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ସମସ୍ତ ବେଦରେ ବ୍ୟାପକ। ସାମବେଦର ଶାଖା ଅପେକ୍ଷା କ୍ଷୁଦ୍ର ତେଣୁ ଅର୍ଥରେ ବହୁଳ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହା ପବିତ୍ର, ପବିତ୍ର କରିବା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ; ଏହିପରି ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ସ୍ୱରମାଳା ଏକ ସାତ ସ୍ୱର ଉପରେ ଆଧାରିତ ଓ ଏକାଇଶ ରୂପର ମୋଡୁଲେସନ ଅଛି। ସଂଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ—ଏହିପରି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ସଂଜ, ମଧ୍ୟମ, ଗାନ୍ଧାର—ଏହି ଗ୍ରାମ ରୂପେ ଘୋଷିତ। ସ୍ୱର୍ଗ, ଅଭ୍ର, ଗାନ୍ଧାର—ଏହି ଗ୍ରାମର ତିନି ଅବସ୍ଥା। ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ କୁଳିସ ସ୍ୱର କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଛି; ସଂଜ ଗ୍ରାମରେ ଚୌଦ ଅଛି। ନଦୀ, ବିଶାଳା, ସୁମୁଖୀ, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରବତୀ, ମୁଖା—ଏହି ସ୍ୱର। ଆପ୍ୟାୟିନୀ, ବିଶ୍ୱଭୃତା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ହେମା, କପର୍ଦିନୀ—ଏହି ସ୍ୱର। ସଂଜ ଗ୍ରାମରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ଅଛି; ଋଷଭ ଗ୍ରାମରେ ଅଭିରୂହତା। ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ ସୌବୀରା ଓ ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ଅଛି। ନିଷାଦ ଗ୍ରାମରେ ରଜନୀ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ଋଷିମାନଙ୍କର ସାତ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଅଛି। ପିତୃମାନଙ୍କର ସାତ ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଅଛି, ଏହିପରି ଯକ୍ଷମାନଙ୍କର ମୂର୍ଚ୍ଛନା ନିଶ୍ଚୟ। ସଂଜ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ; ଋଷଭ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଗୀତର ଗୁଣ ଓ ରୂପ ଦଶ ପ୍ରକାର; କାକସ୍ୱର, ମୂର୍ଦ୍ଧଗତ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଠିକ୍ ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ। ଅସ୍ଥିର, ତାଲ ନାହିଁ; ଏହି ଗୀତର ଚୌଦ ତ୍ରୁଟି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ମାଧୁର୍ୟ ଚାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚତା ଚାହାନ୍ତି। ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଭଳି; ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଚମ୍ପା ଫୁଲର ଭଳି। ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଜାତିର ମନ୍ତି ଗଣାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ଲକ୍ଷଣ। ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ—ଏହି ଦୁଇ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଶୂଦ୍ର ଅବସ୍ଥା ଅର୍ଦ୍ଧ ନିୟମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହାର ପତିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରରେ ଅବତରଣ ହୁଏ, ନିଷାଦକୁ ସଂଜବ କ୍ଷେତ୍ରର ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ। ଋଷଭ ସହିତ ନିଷାଦ—ଏହିପରି ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଜଣାଯାଏ। ଧୈବତର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଧୈବତ ନିସ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାକୁ ସଂଗୟାମ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ସାଧାରିତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରକୁ କୈଶିକ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ରାମ ମଧ୍ୟମରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି, ବେଦର ସ୍ୱର, ତାଲ, ଗୁଣ ଓ ଅଭ୍ୟାସର ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସୂତି ଏକ ଗଭୀର, ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।