ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାର୍ଷିମାନେ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥାଏ, ସେ ଏଠାରେ ସବୁଠାରୁ ମହାନ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ । ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଏକ ଋଷି କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି କଥା ଜାଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ । ମୋତେ କହ, ଏମିତି କିଏସି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି କି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଉପବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇଯାଏ ?” ସେଉଁଠି ଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଲେ, “ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିବାଦର ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଜାଣନ୍ତି । ଧର୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଏହି ଚାରି ବେଦକୁ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି । ଯିଏ ଏହି ବେଦମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଫଳ; ଅନ୍ୟଥା କୋଟି କୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ବି ଲାଭ ନାହିଁ । ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଅଧିକାରୀ, ମହାନ ସମ୍ମାନଦାତା । ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ଏହାର ସାର କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିବି । ବେଦଜ୍ଞମାନେ ବେଦ ବିଷୟରେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ ।” “ଯେବେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତିକୁ ଆସେ, ସ୍ୱର ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗ ବିଶେଷ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସାମଗାନରେ ତିନିପ୍ରକାର ସ୍ୱରାନ୍ତର ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଦରକାର । ଯଦି ଶିକ୍ଷାର ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ତେବେ ଗାୟନ ବେସୁରା ହୋଇଯାଏ । ଏପରି ଅସୁର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା, ଯଜ୍ଞକାରୀ ବିନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଏକ ସ୍ୱର ତ୍ରୁଟିରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ ।” “ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ; କିମ୍ବା ସାମରେ ଏହି ସ୍ୱରାନ୍ତର ଅର୍ଧ ରହିଥାଏ । ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିପାରୁନାହ, ଏହି ହେଉଛି ପାଠ ନିୟମ । ଋଗ୍ବେଦ ଓ ସାମବେଦରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦରକାର । ‘ପାର୍ଥିବ’ ନାମକ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଉଚ୍ଚ ଓ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ମିଶିଥାଏ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ୱର, ଯାହା ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୈତ୍ତିରୀୟ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।” “ମହାମୁନି, ସାମଗାନ କାରୀମାନେ ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି । ଏହିପରି, ଶତପଥରେ ଏହି ଦୁଇ ସ୍ୱର ବାଜସନେୟୀମାନଙ୍କ ଅଧିକାର । ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ବେଦରେ ସ୍ୱର ଅଭ୍ୟାସ ସାଧାରଣ ।” “ସାମବେଦର ଉପବେଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥରେ ଅତି ଗଭୀର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହା ପବିତ୍ର, ପବିତ୍ରକର, ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ; ଏହି ଭାବରେ ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି ।” “ସ୍ୱରମାଳା ସାତଟି ସ୍ୱର ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ବିସ୍ତି ଏକ ଏକ ବିଶେଷ ମୋଡ୍ ଅଛି । ସଂଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ଓ ମଧ୍ୟମ — ଏହି ଚାରିଟି ନାମ ଅଛି । ସଂଜ, ମଧ୍ୟମ, ଓ ଗାନ୍ଧାର — ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରାମ (ସଙ୍ଗୀତ ମାପ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସ୍ୱର୍ଗ, ଅଭ୍ର, ଓ ଗାନ୍ଧାର — ଏହି ତିନିଟି ଗ୍ରାମର ଅବସ୍ଥାନ । ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ ବିଶିଏ ଦଶଟି ଅଛି, ଓ ସଂଜ ଗ୍ରାମରେ ଚଉଦ ଅଛି ।” “ନଦୀ, ବିଶାଳା, ସୁମୁଖୀ, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରବତୀ, ଓ ମୁଖା; ଆପ୍ୟାୟିନୀ, ବିଶ୍ୱଭୃତା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ହେମା, କପର୍ଦିନୀ — ଏହି ସମସ୍ତ ନାମ ଅଛି । ସଂଜ ଗ୍ରାମରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ମିଳେ; ଋଷଭରେ ଅଭିରୂହତା । ମଧ୍ୟମରେ ସୌଭୀରା ଓ ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ଅଛନ୍ତି । ନିଷାଦରେ ରଜନୀ ଜାଣିବା ଦରକାର; ଋଷିମାନେ ସାତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ଜାଣନ୍ତି ।” “ପିତୃମାନେ ସାତ ମୂର୍ଚ୍ଛନା, ଏଭଳି ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ । ସଂଜ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଋଷଭ ରେ ଋଷିମାନେ । ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ।” “ଗୀତର ଗୁଣ ଓ ମୋଡ୍ ଦଶପ୍ରକାର; ତାହା ହେଉଛି: କାକସ୍ୱର, ମୂର୍ଦ୍ଧଗତ, ଓ ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ ଅବସ୍ଥାନ ନାହିଁ । ଅସ୍ଥିର, ତାଳ ବିହୀନ; ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଗାୟନର ଚଉଦ ତ୍ରୁଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ମାଧୁର୍ୟ ଚାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଉନ୍ନତି ଆଶା କରନ୍ତି ।