ମୁଁ ସେଇ ଆତ୍ମା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆତ୍ମା, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା, ଯିଏ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ସହିତ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିଲେ, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅଭିଗମନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଏପରି ଅଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବି? ଏହି ସମସ୍ତ ଶ୍ରବଣ ପରେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ସନନ୍ଦନଙ୍କ ପାଖରେ ସେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅନୁଭବ କରି କଥା କହିଲେ। ହରିଙ୍କ କଥା ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରିପାରୁନଥିଲା। ସେ ମହାସିଦ୍ଧି ଅପେକ୍ଷା, ଭିତରେ ବାହାରେ ନିର୍ଲିପ୍ତ ରହିଥିଲେ। ଏହି ଭାବେ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ କେମିତି ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ? ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହା ବିସ୍ତୃତ କରି କହ। ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ ହେବି, ସେଇ କଥା ମୋତେ କୁହ। ମହାର୍ଷିମାନେ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ; ଏଠି ଯିଏ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼। ମୁଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ, ମୋତେ କୁହ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଏହି ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଜାଣନ୍ତି। ଧର୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଏହି ଚାରି ବେଦ ମାନେ ଅନୁଷ୍ଠିତ। ଯିଏ ଏହି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଜୟୀ; ଅନ୍ୟଥା କୋଟି କୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ମାନ୍ୟଦାତା, ଏହି ବେଦାଙ୍ଗରେ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପଣ୍ଡିତ। ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ ଏହାର ସାର କହିବି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶୁଣ। ବେଦଜ୍ଞମାନେ ବେଦ ବିଷୟରେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟା ଶେଷ ହୁଏ, ସ୍ୱରଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର। ସାମଗାନ ରେ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ ଅଛି। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶିକ୍ଷା ଅଭାବରୁ, ଗାନ ଅସ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ସେଇ ଅସ୍ୱର କଥା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଯେପରି ତ୍ରୁଟିରେ ନାଶ ପାଇଥିଲେ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ବଜ୍ରପାତ ସମ ହୋଇ ଯଜମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ସାମ ଯଜ୍ଞରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ; ସାମରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱରର ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଟେ। ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରୁନାହ, ଏହି ହେଉଛି ପାଠନ ନିୟମ। ଋଗ୍ବେଦ ଓ ସାମବେଦରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦରକାର। ‘ପାର୍ଥିବ’ ନାମକ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚ ଓ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରର ସମ୍ମିଳନ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ, ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଏହା ଚାରିଟି ସ୍ୱର ସହିତ ତৈତ୍ତିରୀୟମାନେ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାମଗାୟକମାନେ ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶତପଥ ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଏହି ଦୁଇ ସ୍ୱର ଭି ଭାଜସନେୟୀମାନଙ୍କ ଅଟେ। ଏପରି, ସମସ୍ତ ବେଦରେ ସ୍ୱର ଅଭ୍ୟାସ ସାଧାରଣ। ସାମବେଦର ଉପଶାଖା ଛୋଟ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ତାର ଅର୍ଥ ଅପାର, ଏହି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହା ପବିତ୍ର, ପବିତ୍ରକର, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଯେପରି ତୁମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ସ୍ୱରମାଳା ସାତଟି ସ୍ୱର ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ଏକୋଇଶି ପ୍ରକାର ମୋଡ୍ ଅଛି। ସଞ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର ଓ ମଧ୍ୟମ ଏମାନେ ନାମ। ସଞ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଗାନ୍ଧାର ଏମାନେ ଗ୍ରାମ (ସଙ୍ଗୀତ ମାପ) ରୂପେ ଘୋଷିତ। ସ୍ୱର୍ଗ, ଅଭ୍ର ଓ ଗାନ୍ଧାର ଏହି ତିନିଟି ଗ୍ରାମର ସ୍ଥାନ। ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ କୁଳ ଶଂଖ୍ୟା କୁଡ଼ି, ସଞ୍ଜ ଗ୍ରାମରେ ଚଉଦ। ନଦୀ, ବିଶାଳା, ସୁମୁଖୀ, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରବତୀ, ମୁଖା, ଆପ୍ୟାୟିନୀ, ବିଶ୍ୱଭୃତା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ହେମା, କପର୍ଦିନୀ—ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଗାନ ଓ ସ୍ୱର ର ଅନ୍ତର୍ଗତ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱଗତ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବେଦର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ମୁନିମାନେ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରବଣ କରି ସମସ୍ତେ ପରମ ଉନ୍ନତି ଓ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।