ମହାରାଜ, ଆପଣ ଯେଉଁଥିରେ ଭାବୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ସବୁ କଥା ସତ୍ୟ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ; ତେବେ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ଶରୀରର ଉରୁ, ଦୁଇଟି ଗୋଡ଼ ଏବଂ ଉଦର—ସବୁ ଏହି ଦଣ୍ଡିକାର ଭାର ବହିବାର ଆଧାର। ଏହି ପଳଙ୍କୁ ଆମେ ଶୋଉଲ୍ଡର୍ରେ ଉଠାଇଛୁ, ଏଠାରେ ମୁଁ କେଉଁ ଭୂମିକାରେ ଅଛି? ଯଦି କୁହାଯିବ ଯେ ଆପଣ ଓ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଗୁଣର ଧାରାରେ ବନ୍ଧି ଏଭଳି ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ଫଳରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଏପରି ବନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଆପଣ ଶିଶୁସଦୃଶ; ଏପରି କଥା କିପରି କହିଲେ? ଯେତେବେଳେ ଏହି ପଳଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଶୋଉଲ୍ଡର୍ରେ ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଭାର ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏହି ପଳଙ୍କୁ ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଘର କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରୁ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଭାର ମୁଁ ବହିନଥିଲି? ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଭାର ମୋ ପାଇଁ ବଢ଼ିଯାଇଛି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ଅବତରିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ। ରାଜା ପଚାରିଲେ: “ତୁମେ କିଏ, ଏହି ଦାସ ରୂପେ ଦଢ଼ାଇଛ? ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।” ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କିଛି ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ହୁଏ। ପ୍ରାଣୀ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଧି ଲାଗି ଆଶା କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର ଫଳ ଭୋଗ କରିପାରିବ। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ କେଉଁଠୁ ଆସେ? ତାହାର କାରଣ କ’ଣ? ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯିବା ମାନେ ଭୋଗ ପାଇଁ ହୁଏ। ଏହି କଥା କହିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ। ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଲି କହିଲେ ଦୋଷ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥାର କାରଣ ହୁଏ। ତଥାପି, ‘ମୁଁ କଥା’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ କଥା କହୁଛି’ ବୋଲି କୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି ‘ମୁଁ ଅଛି’ ବୋଲି କଥାକୁ କେଉଁଠି ଲାଗୁ କରିବି? ଏହି ଦେହ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଏହିପରି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ। ତେବେ, ତୁମେ କିଏ, ମୁଁ କିଏ—ଏପରି କଥା ଅର୍ଥହୀନ। ଏହି ତୁମ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି। ଏଠି ‘ଗଛ’ କିମ୍ବା ‘କାଠ’ ଶବ୍ଦ ରଖିବାକୁ କେଉଁଠି ଅଛି, ରାଜା? ଏହି କାଠରେ କେହି ତୁମକୁ ପଳଙ୍କୁ ଶେଷ ହୋଇଛ କୁହନ୍ତି ନାହିଁ। ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ପଳଙ୍କୁ ତୁମେ ଖୋଜ, ରାଜନ୍। ଛତା କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଲା? ଏହି ଯୁକ୍ତି ତୁମେ ଓ ମୋ ପାଇଁ ଏକାଭାବେ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାରୀ ନାମ ଦେହରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି କ୍ରିୟାର କାରଣ ଅଛି। ଦେହର ଭିନ୍ନତା କ୍ରିୟାର ଆଧାର। ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ରାଜା, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଏହି ବସ୍ତୁ, ଯାହା ପରିଣାମ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ କ’ଣ? ତୁମେ କିଏ—ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ପତି, ପୁଏଙ୍କ ବାପା? ମୁଁ ପଚାରେ, ରାଜା। ତୁମର ପାଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କି? ଏହା ନୁହେଁ—ତେବେ ତୁମର କ’ଣ, ରାଜା? ଏହି ‘ମୁଁ କିଏ?’ ବିଚାର କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଅ, ରାଜନ୍। ଏକ ପୃଥକ୍ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ହୁଏ, ସେ କିପରି କରିପାରିବ?