ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଧାର୍ମିକ ଓ ପ୍ରଜାପ୍ରିୟ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଓ ସମ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପିତା ପରି ମମତା ଦେଇ ସମ୍ଭାଳୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱର ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା ଓ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ରାଜା ଏକ ଦିନ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଏକ ସନ୍ୟାସୀ ହୋଇ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜାରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସେ ଶୁଧ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କରୁଥିଲେ। ପରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ସେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଫଳ, ଫୁଲ, ତୁଳସୀପତ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା ଦେଉଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରି, ଗମ୍ଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ପିପାସା ଲାଗିଲା ଓ ସେ ଜଳ ପିବା ପାଇଁ ନଦୀତଟକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ହରିଣୀ ଜଳ ପିଉଥିବା ବେଳେ ହଠାତ୍ ଏକ ସିଂହର ଦହାଡ଼ିରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତୀରକୁ ଲଫାଇଲା। ତାହା ପରେ ତିବ୍ର ଧାରାରେ ହରିଣୀ ଭେସିଗଲା, ତାହାର ଗର୍ଭ ନଷ୍ଟ ହେଲା ଓ ଶରୀର ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ସନ୍ୟାସୀ ଦୟାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ। ପରେ ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ଏହି ହରିଣ ଶାବକ କୁ ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଶୁଣା କରିବାରେ ଲାଗିପଡ଼ିଲେ। ସେ ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖ ଘୁରି, ଜଉଁ ଝାଡ଼ିରେ ଘାସ ଆଣୁଥିଲେ। ସକାଳେ ଦୂରକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରୁଥିଲେ। ଏହି ଭଳି, ହରିଣ କେବେ ନିକଟ, କେବେ ଦୂରେ ଘୁରୁଥିଲା। ସେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, ପୁଅମାନେ ଓ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନମାନେ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ଏହି ହରିଣ ଶାବକକୁ ମଧୁର ମୁହଁରେ ଦୟା ଓ ସ୍ନେହ ଦେଇ ଦେଖୁଥିଲେ। କି ଏହି ଶାବକକୁ ବଘ, ବା ଶିଂହ ମାରିଦେଲେ କି? ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କର ମନ ଭରିଯାଉଥିଲା। ଏହିପରି ଦିନ ଗୁଡ଼ିକ ଯିବା ସହ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେଲା। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ହରିଣ ଉପରେ ଥିଲା, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଛାଡ଼ିଲେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୂତଳ ଜୀବନର ଆଶାକ୍ତିରେ ବିଚଳିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଶୁଖିଲା ଘାସ ଓ ପତ୍ର ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ପୁନି ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ନେଇ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିଲେ। ନିଜ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାରା ସେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ। ଯଦ୍ୟପି ତାଙ୍କର ଉପନୟନ ହୋଇଥିଲା, ତଥାପି ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁନଥିଲେ। ବାରମ୍ବାର ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିଛି ମୂଢ଼ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଅଧିକ କଥା କହୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ ବିକୃତ ଓ ବସ୍ତ୍ର ମଳିନ ଥିଲା। ମାନ୍ୟତା ଯୋଗୁ ଯୋଗଶକ୍ତିର ହାନି ହୁଏ ବୋଲି ସେ ବୁଝିଥିଲେ, ତେଣୁ ଏକ ଯୋଗୀ ଉଚିତ ଧର୍ମକୁ କେବେ ଦୂଷିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କ କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମହାମନା ଅପ୍ପରିଷ୍କୃତ ଅନ୍ନ, ଶାକ, ବନଫଳ ଓ ଚିଆଁ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ ସେ ଭାଇ, ଜଣେଇ, ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହ ରହୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଅଶୁଭ୍ର ଓ ସ୍ଫୀତ ଥିଲା, କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ ଲାଗୁନଥିଲା। ଏହିପରି ଅଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବହାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକ ଖାସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ, ସେ ରାଜା ଏକ ଦୋଳିରେ ବସି ଚାଲିଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, ଓ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହି ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟଃ କ'ଣ?