ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଅସାର ସଂସାରକୁ ଏହିପରି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହା ସବୁକିଛିକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ, ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜଡ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏହି ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଥାଏ, ଯେଉଁଠିକି ଚଳନଶୀଳତା ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ। ପକ୍ଷୀମାନେ, ପଶୁମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଉନ୍ନତ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ଏହି ଶକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ସହ ଯୋଗ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ତିନି ଜଗତରେ ନିର୍ବାହିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଧାରିତ। ଏହି ଅମୃତମୟ ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ସତ୍’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ହରିଙ୍କ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଲଗା କୌଣସି ମହାନ ରୂପ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବ, ପଶୁ ଓ ମାନବଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅପରିମିତ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ବିସ୍ଥାପିତ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ୍ନ କରେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ମନରେ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବରେ ବିରାଜିତ ହୁଏ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ଯାହା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ପବିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜା, ତିନି ଅବସ୍ଥାର ଧ୍ୟାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ। ଦେବତାମାନେ ଆଦି ଯେଉଁ କାରଣ ଅଛି, ସେସବୁ ଅଶୁଦ୍ଧ। ଏହି ଧାରଣା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଯେଉଁଠି ମନ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେଠି ସେ ଧାରିତ ହୁଏ। ଶୁଣ, ମନ ପାଇଁ ଏକ ଆଧାର ନଥିଲେ ଧାରଣା ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଧାରଣାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚିତ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଶୋଭାମୟ ଓ ଭଲ ଗଠିତ, ଲଳାଟ ଚୌଡ଼ା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଶଂଖ ନିର୍ମଳ ଗଳା, ଚୌଡ଼ା ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଥିବା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଠ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ବା ଚାରି ବାହୁ ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଶୁଦ୍ଧ ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧି ଦେହରେ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ ରହିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ହାତରେ ଦୀପ୍ତିମାନ କଙ୍ଗନ, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ଖଡ଼ଗ ଅଛି। ହେ ରାଜା, ଏହି ଧାରଣା ଯେତେବେଳେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ସେଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳିତ ରହିଥାଏ। ଏହି ଧାରଣା ମନରୁ କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଏହାକୁ ସିଦ୍ଧ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ। ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଉପବୀତ ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କର ମୁକୁଟ, ବାହୁଳୀ, ହାର ଇତ୍ୟାଦି ଭୂଷଣ ନଥିବା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଧ୍ୟାନ ପ୍ରଥମ ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସାଧିତ ହୁଏ। ମନ ଦ୍ୱାରା ସାଧିତ ଧ୍ୟାନକୁ ସମାଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ବାସନା ଶେଷ ହେଲାପରେ ଆତ୍ମାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ମୋକ୍ଷର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଏକ ନିର୍ବାନ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଏଠାରେ ଏକତା ଓ ଭିନ୍ନତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଅଭିନ୍ନତାକୁ କିଏ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବ? ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ ଅଧିକ କରିବା ଅବଶ୍ୟକ, ସଂକ୍ଷେପ କିମ୍ବା ବିସ୍ତାରରେ? ତୁମ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମୋର ମନର ସମସ୍ତ ଦୁଷିତତା ନଶ୍ୱନ୍ନ ହୋଇଗଲା। ବେଦ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନୁଷ୍ୟରାଜାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି କହିପାରିନଥିବେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ମୋକ୍ଷକୁ ନେଇ ଯିବା ଏହି ଯୋଗ ଶିଖାଯାଇଛି, ହେ କେଶିଦ୍ୱଜ, ଏହା ଅବିନାଶୀ। ଏହିପରି, ରାଜା କେଶିଧ୍ୱଜ ବ୍ରହ୍ମନଗରକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।