ହେ ରାଜା, ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅପରାହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଯେଉଁ ରୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ। ଏହା ପରେ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଅନ୍ଧାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହରିଙ୍କ ଷ୍ଠୂଳ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ମାରୁତ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନେ—ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ଓ ଗଛମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ପ୍ରାଣୀ, ମୂଳ ପ୍ରକୃତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସମସ୍ତ ହରିଙ୍କ ଦେହୀ ରୂପ, ଯେଉଁଥିରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣ ଅଛି। ଏହି ଦେହୀରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଦ୍ୟମାନ, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର। ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହାକୁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱରେ ଏହିପରି ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜଡ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତି କମ୍ ଥାଏ, ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ଶକ୍ତି ଅଧିକ ଥାଏ। ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି। ତାପରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଶକ୍ତି ସହିତ ଯୋଗ ହେଉଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ସମସ୍ତକୁ ଆକାଶ ଧାରି ରଖେ। ଅମୃତ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ସତ୍' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ହରିଙ୍କ ଆତ୍ମ ରୂପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମହାନ ରୂପ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦିର କ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅପରିମିତ, ଏହି କ୍ରିୟା ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଅଂଶ। ଏହି କ୍ରିୟା ନିଜ ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ। ଏହିପରି ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବସିଲେ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱନ ହୁଏ। ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତତାକୁ ପବିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ରାଜନ୍, ତିନି ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ। ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର ସ୍ରୋତ ଅପବିତ୍ର। ଏହି ଧାରଣା—ଯାହାକୁ ମନ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି—ଏହାକୁ ଧାରଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନର ଆଧାର ବିନା ଧାରଣା ହୁଏନାହିଁ, ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣ। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ହରିଙ୍କ ଚେହେରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଓ ଗଢ଼ା, ଲାଲି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କପୋଳ, ଚଉଡ଼ା ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ କପାଳ, ଶଂଖ ଭଳି ଗଳା, ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଷ୍ଟ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, କିମ୍ବା ଚାରି ବାହୁ ଥିବା ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଧ୍ଧ ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ କଙ୍କଣ, ହାତରେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷ, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଧାରଣା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ମନରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ସିଦ୍ଧ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ। ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶାନ୍ତ ରୂପ, ଉର ଉପରେ ଜନ୍ୟୁ ଥିବା ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ମୁକୁଟ, ବାହୁବନ୍ଦ, ହାର ଭଳି ଭୂଷଣ ବିନା ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ପ୍ରାଣକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଧ୍ୟାନ ପ୍ରଥମ ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେ ଧ୍ୟାନ ମନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସମାଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।