ଏକ ଯୋଗୀ ହେଉଛି ସେ, ଯାହା ଯୋଗରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରିଥାଏ ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରେ। ସମାଧିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ସେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହି ମୁକ୍ତି କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଯୋଗୀ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, କାରଣ ଯୋଗର ଅଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କର ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ଯୋଗୀ ଯାହା ଚାହିଦାରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାସନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଏଭଳି ଭାବେ ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ ଏବଂ ପରମ ଦେବତା ପ୍ରତି ଦିଗଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ମନେ ରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଚାହିଦା ନିମିତ୍ତ ଯଜ୍ଞାଦି କ୍ରିୟା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଦା ନାହିଁ, ସେଠି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ନିୟମିତ ତପସ୍ବୀ ଯମ ଏବଂ ନିୟମ ଭଳି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବିଜ ଥିବା ଏବଂ ବିଜ ନଥିବା—ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଇଟିର ସଠିକ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ତୃତୀୟ ପ୍ରକାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଅନନ୍ତର ସମ୍ବଳ ଯୋଗୀ ଅଭ୍ୟାସ କରି ସ୍ମରଣ କରିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଉପରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମନ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେ ଯୋଗୀ ନୁହେଁ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ବଶ କରିଲାପରେ, ମନକୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆଶ୍ରୟରେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବଳ ଯାହା ଅଛି, ତାହା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନକୁ ଦୂର କରେ। ସ୍ୱରୂପ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆକାର ଥିବା ଏବଂ ନଥିବା, ପରମ ଏବଂ ଅପରମ ମଧ୍ୟ—ବ୍ରହ୍ମଣ୍ ବୋଲି ପରିଚିତ, କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନିଜର ଗୁଣ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରହିଥାଏ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ତିନି ପ୍ରକାର। କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା, ଜଡ ଏବଂ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀ ରହିଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ନିଜର ଅଂଶ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠି ଧ୍ୟାନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଓ ରାଜା। ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତାହାର ବିଭିନ୍ନତା ପରମାତ୍ମାର ଲକ୍ଷଣ। ପରେ, ହରିଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ମାରୁତ, ଵସୁ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାରା ଏବଂ ଗ୍ରହଗୁଡିକ—ମାନବ, ପଶୁ, ପର୍ବତ, ସାଗର, ନଦୀ, ଗଛ—ମୂଳ ପ୍ରକୃତିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚେତନ ଏବଂ ଜଡ ଜୀବ—ଏହି ସମସ୍ତ ହରିଙ୍କ ଦେହୀ ରୂପ, ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଛି। ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବ୍ରହ୍ମଣ୍ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ ଭାବରେ ଅଛି। ତୃତୀୟ ଏକ ଶକ୍ତି, ଅଜ୍ଞାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସ୍ୱୀକୃତ ହେଉଛି। ଏହି ଅସାର ବିଶ୍ୱରେ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହିପରି ବିବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଢାକା ହେବାରୁ, ଏହା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଜୀବ ନଥିବା ଅଂଶରେ ଏହା ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ; ଅଚଳ ଜୀବମାନେରେ ଏହା ବଡ଼। ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ପଶୁମାନେରେ ଏହି ଶକ୍ତିରେ ପଶୁମାନେ ଉତ୍ତମ। ତାଙ୍କ ପରେ ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ରହିଛନ୍ତି। ତାପରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। କାରଣ ଏହି ଶକ୍ତିର ସଂଯୋଗରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଏକତାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯେପରି ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା। ଅମର ବ୍ରହ୍ମଣ୍ ରୂପ, ଯାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘ସତ୍’ ଭାବରେ କହନ୍ତି, ହରିଙ୍କ ନିଜ ମୂଳ ରୂପ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ତମ ରୂପ ନାହିଁ। ନିଜ ଲୀଳାରେ, ସେ ଦେବତା, ପଶୁ ଏବଂ ମାନବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥାଏ।