ଏହି ଶରୀର ଯେଉଁଠି ଆମେ ନିଜର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଘର, ଜମି ଓ ଏପରି ଅନେକ ଜିନିଷର ଆସ୍ବାଦନ କରୁଛୁ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଏହି ଦେହର ଉପଭୋଗ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏହି ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁଅ, ପଉତି, ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଜଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପଭୋଗରେ ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦେହ ପାଇଁ କାମ କରେ, ତାଙ୍କର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଶ୍ରମ ଦେଇଥାଏ। ଯେପରି ମାଟିର ଘରକୁ ମାଟି ଓ ଗୋବର ଲଗାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଉପଭୋଗରୁ ଗଠିତ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲିନ ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ଅନେକ ହଜାର ଜନ୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂସାର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ହେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣ, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ଉଷ୍ଣ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଏହି ମୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଧ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ମୋହର କ୍ଲାନ୍ତି ଶମିତ ହୁଏ, ତେବେ ମନ ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତିର ଗଠିତ, ଜ୍ଞାନର ଗଠିତ ଓ ପବିତ୍ର। ଯେପରି ପାଣି ଅଗ୍ନି ସହ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ପାତ୍ରକୁ ଛୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଜ୍ଞାନର ବୀଜ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି। ଯୋଗ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦୁଃଖର ଶେଷ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ମଧୁର ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ପୁନି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ— “ତୁମେ ଏତେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିଛ। ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ସେଉଠି ମୁକ୍ତି ଥାଏ। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ବିଷୟରହିତ ଅବସ୍ଥା। ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉଚିତ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ଶକ୍ତିରେ ଲୋହାକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଶକ୍ତିରେ ମିଳନ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମାର ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଯୁଗଳତାକୁ ‘ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହି ଯୋଗରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେ ‘ଯୋଗୀ’ ଭାବରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରନ୍ତି। ଯିଏ ସମାଧିରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଅନୁଭୂତିକୁ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ମୁକ୍ତି ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଯୋଗୀ, ଯୋଗାଗ୍ନିରେ ତାଙ୍କର ସଞ୍ଚିତ କର୍ମ ଦଗ୍ଧ କରି, ଶୀଘ୍ର ଏକତା ପାଇଯାନ୍ତି। ଯୋଗୀ, ଯିଏ ଅଭିଲାଷାରହିତ, ଶାସନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସଂଯମ କରି ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଏହିପରି ଭାବରେ ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରମ ପ୍ରତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କରିବା ଉଚିତ। ଅଭିଲାଷାରେ ଚଳିତ କ୍ରିୟା ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦିଏ, ଅଭିଲାଷାରହିତମାନଙ୍କୁ ଏହି କ୍ରିୟା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଯୋଗୀ, ନିୟମ ଓ ଯମ ଭାବରେ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଦୁହେଁର ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବୀଜ ସହିତ ଓ ବୀଜ ବିନା। ଯଦିଏ ଏହି ଦୁଇଁର ସଂଯମ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ତୃତୀୟ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣାୟାମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା, ଯୋଗୀଙ୍କ ସାଧନାର ଆଧାର। ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମନ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସଂଯମିତ ଥିଲେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯୋଗୀ ନୁହଁନ୍ତି, ଯୋଗର ସାଧକ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ମନକୁ ଶୁଭ ଆଶ୍ରୟରେ ଦୃଢ଼ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଦୋଷ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। ରୂପ ଓ ଅରୂପ, ପରମ ଓ ଅପରମ ଦୁହେଁ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ, କ୍ରିୟା ଭାବରେ, ଓ ଦୁଇ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଦୁଇ ପ୍ରକୃତିର ଅଛି, ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ ତିନି ପ୍ରକାର। କ୍ରିୟାର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ଜଡ ଓ ଚେତନ ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଉଚିତ କର୍ମର ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଧ୍ୟାନ ଅନୁସ୍ଥିତ ହୁଏ।