ମନରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କେବେ ଏହା କୌଣସି ଉତ୍ସରୁ, କେବେ ବିନା କୌଣସି ଉତ୍ସରୁ। ରଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା କେବେ କାରଣ ଥିଲେ ବା ନଥିଲେ ବି। ତମସ୍ ଗୁଣ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଥିଲେ ବି, ଜଣେ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ କ୍ରିୟାର ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଫଳରେ ଦୂଷିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ଯେପରିକି ପଦ୍ମପତ୍ର ଜଳରେ ଉତ୍ତଳ ହେଉନାହିଁ। ସେ ଯେତେବେଳେ ସ୍ଵେଚ୍ଛାରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ଚିହ୍ନ ବିନା ପରମ ଦଶାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଉଅଛି, ପାପ ଦୂର ହେଉଅଛି, ଦେହର କାରଣଗତ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହେଉଅଛି, ସେ ଏକ ମକର ଚାଲିଯିବା ପାଇଁ ତା'ର ତନ୍ତୁ ଶେଷ ହେଲା ପରେ ରହିଥିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯିବା ପରି, ଏକ ମୃଗ ତା'ର ପୁରୁଣା ଶିଙ୍ଗ ଛାଡିଯିବା, କିମ୍ବା ଏକ ସାପ ତା'ର ଚର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା, କିମ୍ବା ଏକ ମାଛ ଜଳାଶୟରେ ପଡ଼ି ତା'କୁ ଛାଡିଯିବା, କିମ୍ବା ଏକ ପକ୍ଷୀ ଶକ୍ତି ସହିତ ତଳକୁ ଉତ୍ତରିବା ପରି—ଏଭଳି ଭାବରେ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡି, ଚିହ୍ନ ବିନା ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ତଥ୍ୟକୁ ବୁଝି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ସହ ସୋକ ବିନା ବାସ କରିଥାଏ, ସେ ନିଜେ କହିଥିଲେ: "ଏଠି କିଛି ମୋତେ ଜଳାଇପାରେନି।" ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ବି, ତା'ର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ମିଥିଲାର ରାଜା କପିଳଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁକ୍ତ ହେଇଥିବା ପରି। ପୁନଃ, ଏକ ଉତ୍ସାହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ, ମହାତ୍ମା ଜଣେ ସନନ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଏ ମୁନି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛି, ଦୟାର ସାଗର, ମୋତେ ସେହି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ଉପଚାର ଅଟଳ ଭାବେ ଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।" ସନନ୍ଦନ କହିଥିଲେ: "ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି। ମହାମୁନି, ତା'କୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବା ଉପାୟ ଓ କର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମ ଉପଲବ୍ଧିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମର ପାରମ୍ପରିକତା ଅନୁସାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏଠି ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯିଏ ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରବଳ ଜ୍ଞାନ ରଖିଛନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରନ୍ତି। ଅବିନାଶୀର ଉପଲବ୍ଧି ଏହି ବେଦ—ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଆଧାରରେ ଉତ୍ତମ ଓ ପରମ ଅଟୁଟ। ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ରୂପ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ହାତ, ପାଉ, ଆଦି ଉପାଧି ରହିଛି। ଏହା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରେ ଓ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି—ଏହି ଦେଖିବାକୁ ମୁନିମାନେ ସମର୍ଥ। ଏହା ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ ବାସସ୍ଥଳ—ଯାହା ବେଦର ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ଧାମ। 'ଭଗବତ' ଶବ୍ଦ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପାଧି। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ପରମ ଜ୍ଞାନ ତ୍ରିବେଦରୁ ଅଲଗା। ଉପାସନାରେ 'ଭଗବତ' ଶବ୍ଦ ଉପଚାରରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି 'ଭଗବତ' ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ; ଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ଗ' ପିତା ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। 'ଭଗ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗର ଛଅ ପ୍ରକାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା। 'ୱ' ଅର୍ଥ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅବିନାଶୀତ୍ୱ। ବାସୁଦେବ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ଶବ୍ଦ କେବଳ ଉପଚାର ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇପାରେ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇଟିକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ 'ଭଗବାନ' ଭଳି ଉଚିତ ଉପାଧି ପାଉଛନ୍ତି। 'ଭଗବତ' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ ଯିଏ, ସେ ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଦୁଷ୍ଟ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବାସ କରୁଥିବାରୁ, 'ବାସୁଦେବ' ଭାବେ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଅନନ୍ତ 'ବାସୁଦେବ' ନାମର ସଠିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏହି। ସେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ; ଏହିପରି ବାସୁଦେବ ଆଶ୍ରୟ ଭଗବାନ। ସେ ସମସ୍ତ ଆବରଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଧ୍ୟ ଅଂଶକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି।