ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏଠି ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ। ଯେଉଁମାନେ ମିଥ୍ୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ୟଥା ମନେ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି। ଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ିବା ହେଉଛି ତପସ୍ୟା; ଯୋଗ ସେତେବେଳେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ରୂପରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ହୁଏ। ଏପରି ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖର ନିବାରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଅପମୂଲ୍ୟ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଛଅଟି ଓ ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ କହିବି। ଉତ୍ପାଦନ, ବକ୍ତୃତ୍ୱ, ଧରିବା, ଗତି କିମ୍ବା ଚଳନ, ଓ ବିସର୍ଜନ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହି ଏଗାରଟି (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ଏହିପରି ଏହି ଶରୀରରେ ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ଏହି ତିନିପ୍ରକାରର ଅବସ୍ଥାକୁ କ୍ରମଶଃ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରେ ତିନିପ୍ରକାର ବେଦ ସ୍ଥାପିତ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ। ମନରେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ କେବେ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା କେବେ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସେ। ରଜସ୍ ର ଚିହ୍ନ କେବେ କାରଣ ଥାଏ, କେବେ ନଥାଏ। ତମସ୍ ର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଗୁଣ କୌଣସି ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଯେଉଁ ଜଣେ କର୍ମର ଅପ୍ରିୟ ଫଳରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଅମ୍ବୁରେ ଅଲିପ୍ତ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଅଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଚିହ୍ନ ବିହୀନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ପାପ ନଶ୍ୱ ହୁଏ, ଏବଂ ଦେହ ଦ୍ୱାରା କାରଣ ହୋଇଥିବା ଫଳ ବିନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହା ସେହିପରି, ଯେପରି ସେଇ ମକଡ଼ା ତାଙ୍କର ତାନା ଶେଷ ହେଲେ ବାସ କଲେ କିମ୍ବା ଚାଲିଯାଏ। ଏହା ଏହିପରି ଯେପରି ହରିଣ ପୁରୁଣା ସିଙ୍ଗ ଛାଡ଼ିଯାଏ, କିମ୍ବା ସାପ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଚର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରେ, କିମ୍ବା ମାଛ ଝିଲିକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ, କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ଶକ୍ତି ସହିତ ନିମ୍ନକୁ ଆସେ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ମୁକ୍ତ ଜନ ଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେ ଚିହ୍ନ ବିହୀନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ କଥା ଭାବି, ସତ୍ୟକୁ ବୁଝି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷରେ, ସେ ଦୁଃଖରହିତ ହୋଇ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ। ସେ ନିଜେ କହିଥିଲେ—“ଏଠାରେ କିଛି ମୋତେ ଦୁଃଖିତ କରେ ନାହିଁ।” ଯେଉଁଠି ସେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ, ତଥାପି ଅଦୁଃଖିତ ରହିଲେ, ସେ ମିଥିଲାର ରାଜା ଯେପରି କପିଲଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ମିଳିଲେ, ସେପରି ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ଉତ୍ତର ପାଇଁ ପୁନି ଏକ ଦୟାଳୁ ଓ ଉତ୍ସୁକ୍ତ ମନ ନିଆଁ, ଉଚ୍ଚ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଜଣେ ମହାନ ମନ୍ୟ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ସନନ୍ଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ମୋତେ କହ। ଗର୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖର ଉପାୟ କ’ଣ?” ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—“ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉପାୟ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ ଆଗରୁ କୁହାଯାଇଛି। ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମ ପାରମ୍ପର୍ୟରୁ ଗଠିତ। ଏହି ବିଷୟରେ ଏବେ ମୋତେ ଶୁଣ। ଯିଏ ଶବ୍ଦ-ବ୍ରହ୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଅକ୍ଷୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯାହା ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ସେଇ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତି। ସେଠିକି ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ରୂପ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ହାତ, ପାଅ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଅଛି। ସେଉଁଠି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ସମସ୍ତ ତାହାରେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପରମ ବିଷ୍ଣୁ ଧାମ ହେଉଛି ବେଦର ବାଣୀରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। 'ଭଗବତ୍' ଏହି ଶବ୍ଦ ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱର ପରିଚୟ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ଜଣାଯାଏ, ସେଇ ପରମ ଜ୍ଞାନ ତିନିପ୍ରକାର ବେଦ ଠାରୁ ଅଲଗା। ଉପାସନାରେ 'ଭଗବତ୍' ଶବ୍ଦ ଉପଚାରିକ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। 'ଭଗବତ୍' ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରେ; ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ଗ' କୁ ପିତା ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। 'ଭଗ' ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଆଦି ଛଅପ୍ରକାର ଅୃତ୍ତିର ସଂକେତ।