ପଞ୍ଚଭୂତ—ଜଳ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ପୃଥିବୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଗଠିତ। ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତାପ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ପୃଥିବୀ ରୂପେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ, ତାପ ଓ ବାୟୁ—ଏହି ତିନିଟି ମୂଳ ଉପାଦାନ ଅଛି। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ପରିଣାମନ, ଏବଂ ଶରୀର ଉପାଦାନ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ଏହାକୁ ଅନୁଭୂତି, ଦୁଃଖ, ସୁଖ ଓ ତଥା ଯାହା ସୁଖ-ଦୁଃଖ ନୁହେଁ, ଏମିତି ତିନି ରୂପରେ ଅନୁଭୂତ କରାଯାଏ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ରହିଥାଏ। ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତା, ଅବିନାଶୀ ମହାବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ତେବେ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏନା। ଏହି ଦୁଃଖର ଧାରା କେଉଁଠି ଆଧାରିତ? ଏହାକୁ ମୁକ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ଶୁଣ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ମିଥ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଆଣେ। ସୁଖର ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ତପସ୍ୟା; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ୍ୟରେ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏପରି ବିରାଗ୍ୟ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି। ଏବେ ଛଅଟି ଏବଂ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ କହିବି। ଉତ୍ପାଦନ, କଥା, ଧରିବା, ଗତି ଏବଂ ବିସର୍ଜନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହି ଏଗାରଟି (ଅର୍ଥାତ୍ ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ) ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହିପରି ଚୁମ୍ବନ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ବେଦ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ ଅଛି ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରେ। ମନରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ କେବେ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ବା କୌଣସି କାରଣରୁ ଉଦୟ ହୁଏ; ରଜସର ଚିହ୍ନ ଚାହେ କାରଣ ଥାଉ ବା ନଥାଉ, ଦେଖାଯାଏ; ତମସ ଗୁଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜନ ଅପରାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ଆସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଜଣେ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଜଳ ଲାଗେନାହିଁ ଯେପରି, ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟର ଅପ୍ରିୟ ଫଳରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଚିହ୍ନଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଓ ଶରୀରୀୟ କାରଣର ଫଳ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ—ତାହା ସପ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ଉଦାହରଣରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ: ମକଡ଼ା ତାଙ୍କର ତନ୍ତୁ ଶେଷ କଲେ ବା ରହନ୍ତି ବା ଚାଲିଯାନ୍ତି; ହରିଣ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଶିଙ୍ଗ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ସାପ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରେ; ମାଛ ପୋଖରୀରେ ପଡ଼ି ରହିଯାଏ; ପକ୍ଷୀ ଶକ୍ତି ସହ ବସିଯାଏ। ଏଭଳି, ଯେଉଁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି, ସେ ପରମ ଚିହ୍ନଶୂନ୍ୟ ପଦକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ କଥା ବିଚାର କରି, ସତ୍ୟକୁ ବୁଝି, ପରମ ତୃପ୍ତିରେ ସେ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। "ଏଠାରେ କିଛି ମୋତେ ପିଡ଼ା ଦେଉନାହିଁ"—ଏହିପରି କଥା ରାଜା ନିଜେ କହିଥିଲେ। ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବା ସତ୍ୱେ, ଅଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ମିଥିଲାର ରାଜା କପିଳଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ମିଳିଥିବା ପରି। ଏପରେ, ପୁନି ଏକ ସ୍ନେହଭାବରେ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ସନନ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ମୋତେ କୃପା କରି କୁହନ୍ତୁ। ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଯେଉଁଠି ଗର୍ଭ ଆଦି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏହାର ଉପାୟ କ’ଣ?" ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଏକମାତ୍ର ଓ ସର୍ବୋପରି ଉପାୟ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉପାୟ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଏହି କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣ।