ଜୀବନରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିପଦରେ ପଡ଼ି ଯିପରି ହାତୀମାନେ ହାତୀ-ଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଟାଣି ନିଆଯାନ୍ତି, ସେପରି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁର ବଶୀଭୂତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଜଗତ୍ରୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଏହି ନଶ୍ୱରତା ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ରହିପାରିବ? କାରଣ, ଏହି ଭଙ୍ଗୁରତାରେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ରାଜା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ପୁଣି ପଚାରିଲେ: "ଯଦି ଏହିପରି ହୁଏ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନର କ'ଣ ଉପକାର? ଜଣେ ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ସାବଧାନ ଥିଲେ କ'ଣ ତଫାତ? କାହିଁକି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କ'ଣ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ?" ତେବେ ପଞ୍ଚଶିଖ ନାମକ ମୁନି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: "ଏହି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଏକଠି ହୋଇଛି। ପଞ୍ଚ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି—ଜଳ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି ଓ ପୃଥିବୀ। ଏହି ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତାପ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ପୃଥିବୀ ମିଶି ଦେହ ଗଠିତ। ଜ୍ଞାନ, ତାପ ଓ ବାୟୁ—ଏହି ତିନି ଦେହର ମୂଳ ଉପାଦାନ। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ପରିଣାମ, ଦେହ ଉପାଦାନ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନସ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥାଏ। ଏହା ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଓ ଯାହା ଆନନ୍ଦ-ଦୁଃଖ ନୁହେଁ—ଏମିତି ତିନି ପ୍ରକାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ରହିଥାଏ। ଏହିଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତା—ଅବିନାଶୀ ମହାବୁଦ୍ଧି ଥାଏ। ଅସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖର ଧାରା କ'ଣ ଆଧାରରେ ଚାଲିଯାଏ? ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି କଥା ଶୁଣ, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ମିଥ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଏହି ଦୁଃଖ ଆସେ। ଆନନ୍ଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ହେଉଛି ତପସ୍ୟା; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗରେ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଦୁଃଖ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଏହି ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ଅପମଙ୍ଗଳରୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ। ଏବେ ମୁଁ ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ କହିବି। ଉତ୍ପାଦନ, ବାକ୍, ଗ୍ରହଣ, ଚଳନ ଓ ବିସର୍ଜନ—ଏହିପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହି ଗ୍ୟାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏକାଠି ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହିପରି ଛୁଆଁ, ଦୃଶ୍ୟ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଵେଦ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ। ମନରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ କେବେ କୌଣସି ଆଧାର ରହି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, କେବେ ନାହିଁ। ରଜୋଗୁଣର ଚିହ୍ନ କେବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଅନ୍ୟଥା। ତମୋଗୁଣ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଯେଉଁଜଣ ନିଜ କର୍ମର ଅପ୍ରିୟ ଫଳରେ ଲିପ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଜଳ ଲାଗି ନ ଥିବା ପରି। ଯେତେବେଳେ ସେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଚିହ୍ନ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ପାପ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ—ଏଠି ମକଡ଼ସା ପରି, ତାଙ୍କର ତାନା ଶେଷ ହେଲେ ରହିବା କିମ୍ବା ଚାଲିଯିବା ଭଳି; କିମ୍ବା ମୃଗ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ସିଂଗ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରିଦେଇଥିବା ପରି; କିମ୍ବା ସାପ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଚାମଡ଼ି ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପରି; କିମ୍ବା ମାଛ ଝିଲିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା, କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ଶକ୍ତି ସହିତ ନମିଯିବା ପରି—ଏଭଳି ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେ ଚିହ୍ନ ଶୂନ୍ୟ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।