ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଜ୍ଞାନ, ଶିକ୍ଷା, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ବଳର ଉପଯୋଗ କ'ଣ? ଏଠାରେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜନମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଦେହକୁ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ, ତଥାପି ଏହା ପୁଣି ଆସିଯାଏ। ମାସ, ବର୍ଷ, ତିଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର, ଶୀତ ଓ ତାପ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ—ଏସବୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ଅସ୍ଥି—ଏମିତି ଦେହର ଅନେକ ଅଂଶ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ହେଉଛି। ଏମିତି ଅନେକ କାରଣ ମନରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଏବଂ ଉଚିତ ଭାବେ କଥାହୁଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଦୁର୍ଘଟନା ଦ୍ୱାରା ଟାଣି ନିଆଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ହାତୀକୁ ହାତୀ-ଚାଳକ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ବଡ଼ ଦୁଃଖକୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ସୁଖକୁ ଛାଡ଼ି, ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତି ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି, ପୁଣି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି, କିପରି ଆନନ୍ଦ ହେବ? କାରଣ, ଏହି ନଶ୍ୱରତାରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—ଯଦି ଏହିପରି, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ କ'ଣ କରିପାରିବ? ସଚେତନ କିମ୍ବା ଅସଚେତନ ହେଲେ କ'ଣ ତଫାତ୍? କାହା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ସତ୍ୟରେ କ'ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ? ତାପରେ ମହାମୁନି ପଞ୍ଚଶିଖ ମୃଦୁ କଥାରେ ଅନୁସ୍ୱାନ ଦେଲେ—ଏହି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ଏକ ସଂଯୋଗ। ପଞ୍ଚ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ—ଜଳ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ମୃତ୍ତିକା—ଏହିଠାରେ ଅଛି। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତାପ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହାର ଅଂଶ। ଜ୍ଞାନ, ତାପ, ବାୟୁ—ଏହି ତିନି ଦେହର ଅଂଶ। ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ପରିଣାମ, ଦେହର ଉପାଦାନ ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ପଞ୍ଚ, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲାଯାଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ତାହାର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ରହିଥାଏ। ଏହିଠାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପବିତ୍ରତା, ଅବିନାଶୀ ମହାବୁଦ୍ଧି ଅଛି। ଅସମ୍ୟକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖର ଧାରା କ’ଣ ଆଧାରରେ ଚାଲିଥାଏ? ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ସେଠାରେ ଶୁଣ। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅସତ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ଧକାର ଓ କଷ୍ଟ ଦେଉଛି। ସୁଖର ପରିତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ତପସ୍ୟା; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗରେ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏହିପରି ବିରାଗ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି। ଏବେ ମୁଁ ଛଅ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟରେ କହିବି। ଉତ୍ପାଦନ, ବାକ୍, ଗ୍ରହଣ, ଚଳନ ଓ ବିସର୍ଜନ—ଏହିପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏହି ଏଗାରଟି ଦେହରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହିପରି ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା କ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ତିନିପ୍ରକାର ବେଦ ସ୍ଥିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।