ମନୁଷ୍ୟ ମୋହରେ ପଡି, ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବେ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଏବଂ ପରମ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ନୁହେଁ। ଏହି ଭଳି, ଏକ ରାଜା ନିଜକୁ ଅଜର ଏବଂ ଅମର ବୋଲି ଭାବେ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବନାରେ ରହେ। ଏହି ସଂସାରର ଚାଳ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କିପରି କହିପାରିବେ? ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଏକାପେକା ହୁଏ, ଭାଗ୍ୟ ବି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ଅସ୍ତିକତା ବିହୀନ ଲୋକମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଶରୀର ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମା ନାହିଁ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି, ଚୁମ୍ବକ, ସୂର୍ୟକାଣ୍ଟ ଏବଂ ଜଳ ଶୋଷଣ—ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ୍ରିୟାର ବିରତି—ଏହି ସବୁ ଆଧାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଅପ୍ରକାଶିତ ଜିନିଷ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇପାରିବାର ସହ ମିଳି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନ ହରାଯାଏ ଏବଂ ଦହିଯାଏ, ଏହା ମୃତ୍ୟୁର ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ରୂପ, ଜନ୍ମ, ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଭଳି ହେଲେ ଜ୍ଞାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପ, ବଳର କଣ ଉପଯୋଗ? ଏଠାରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିପାରେ। ଶରୀରକୁ ଲଠି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପୁନଃ ଫେରିଆସେ। ମାସ ଏବଂ ବର୍ଷ, ତିଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର, ଶୀତ ଓ ଉତ୍ତାପ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା—ଏହି ସବୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣ, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ହାଡ଼—ଏହି ସବୁ ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟର ଉପକ୍ରମକାରୀ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ଫଳ ଲାଭକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏଭଳି ବହୁତ କାରଣ ମନରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି କାରଣଗୁଡିକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତି, ତଥାପି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ। ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଏକ ହାତୀକୁ ହାତୀ-ଚାଳକ ଯେପରି ଟାଣିନେଇଥାଏ, ଏଭଳି ଟାଣିନେଇଯାନ୍ତି। ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ସୁଖକୁ ଛାଡି ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସବୁକୁ ଛାଡି ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ଫେରିନାହନ୍ତି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି, କିପରି ଆନନ୍ଦ ହୋଇପାରିବ? କାରଣ ଏହି ନଶ୍ୱରତାରେ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତି ନାହିଁ। ରାଜା ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚିହ୍ନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—ଯଦି ଏଭଳି ହେଉଛି, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନର କଣ ଉପଯୋଗ? ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ସାବଧାନ ରହିଲେ, କିପରି ତାରତମ୍ୟ ଆସିବ? କାହା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ଏଠାରେ ସତ୍ୟକୁ ଧରି କିପରି ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ? ତାପରେ, ମୁନି ପଞ୍ଚଶିଖା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତି ଦେଇ କହିଲେ—ଏହି ମଧ୍ୟ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ମନର ଏକ ମିଶ୍ରଣ। ତତ୍ତ୍ୱ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର: ଜଳ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ପୃଥିବୀ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଉଷ୍ମା, ଆର୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ସବୁ ଶରୀରର ଅଂଶ। ଜ୍ଞାନ, ଉଷ୍ମା, ଏବଂ ବାୟୁ—ଏହି ତିନି ଶରୀରର ଉପାଦାନ। ପ୍ରାଣ ଏବଂ ଅପାନ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ ଶରୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ଗୁଣ। ଏହି ସବୁକୁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ନୁହେଁ, ଏଭଳି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପଞ୍ଚ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ, ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ପାଇଁ ରହିଥାଏ। ଏହାକୁ ପରମ ପବିତ୍ରତା, ଅବିନାଶୀ ମହାବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅସମ୍ଯକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ। କେଉଁ ଆଧାରରେ ଏହି ଦୁଃଖର ଧାରା ଚାଲି ରହିଥାଏ?