ସେ ଅତି ଭକ୍ତି ସହିତ ଶରୀର ପରିତ୍ୟାଗ ପରେ କରିବାକୁ ଥିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନେଇ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ମତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ମନ୍ଦଳରେ ଅନେକ ଜଣ ବିଭିନ୍ନ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ସେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠିତ କରି, ଏହି ସତ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଦେଇ ଯାତ୍ରା କରି, ସେ ଶେଷରେ ମିଥିଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା, ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସନ୍ଦେହରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଅମର ଓ ପରମ ଆନନ୍ଦକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସେ ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଯିଏ ପଞ୍ଚ ନଦୀରେ ବସିଥାଏ, ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ। ସେ ଜଣେ ଅପ୍ରକଟ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କଲେ, ଯାହା ଦେହର ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରକାଶିତ ନୁହେଁ। ସେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହକୁ ଦେଖି, କ୍ଷେତ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ଭେଦ ବଝାଇଲେ। ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଆସୁରି ଅମର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେଠାରେ କପିଳୀ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଘୃହସ୍ଥିଣୀ ଥିଲେ। ସେ କପିଳୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ଓ ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଧିଗମ କଲେ। ତାଙ୍କର କପିଳୀତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ପରମ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା। ସେ ଶତ ଶିକ୍ଷକଙ୍କଠାରେ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ତର୍କରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରିଦେଲେ। ଶେଷରେ ସେ ସେଇ ଶିକ୍ଷକମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ସାଂଖ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶ କଲେ। କ୍ରିୟାରେ ବିରକ୍ତି ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ଏହି ମୋହ ଯାହା କୌଣସି ଶାନ୍ତି ଦେଉ ନାହିଁ, ବିନାଶକାରୀ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିତ୍ୟ। ଏହି ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ଅଟୁଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ହେଲେ। ମୋହବଶତଃ ସେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିଥିଲେ; ଏହା ସତ୍ୟ ଓ ପରମ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଯେପରି ରାଜା ନିଜକୁ ଅଜର ଓ ଅମର ଭାବେ ଭାବେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଭାବିଥିଲେ। ଲୋକଜୀବନର ପଥ ସମ୍ପର୍କରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କିପରି କହିଯିବ? କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏଥିବା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ମତ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ ବିରୋଧ କରେ, ଭାଗ୍ୟ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ। ଅନାସ୍ଥିକ ମତାନୁସାରେ ଶରୀର ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମା ନାହିଁ। ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି, ଚୁମ୍ବକ, ସୂର୍ୟକାନ୍ତ ମଣି, ଓ ଜଳ ଅବଶୋଷଣ—ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ୍ରିୟାର ବିଳୟ—ଏହି ସବୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଅପ୍ରକଟ ତତ୍ତ୍ୱ କେବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ସାଥିରେ ସାମ୍ୟ ରଖିପାରେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନ ହରାଯାଏ ଓ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁର ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଯଦି ଆକାର, ଜନ୍ମ, ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳିଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶକ୍ତିର କଣ ଉପକାର? ଏଠାରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରୁ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ। ଯେପରି ଶରୀରକୁ ଲଠି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ, ପୁନି ସେ ଫେରିଆସେ। ମାସ ଓ ବର୍ଷ, ତିଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର, ଶୀତ ଓ ତାପ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ—ଏ ସବୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଆବର୍ତ୍ତିତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ଅସ୍ଥି—ଏହି ସବୁ ଲୋକୀୟ କ୍ରିୟାର ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏପରି ଅନେକ କାରଣ ମନରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ଠିକ୍ ଭାବରେ କଥା କହନ୍ତି, ତଥାପି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ।