ଏହିପରି ହୃଦୟର ଗଠି, ଯାହା ଚିନ୍ତା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଗଢ଼ିଯାଇଛି, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ। ଯେପରି ଅପବିତ୍ର ଲୋକମାନେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପବିତ୍ର ନଦୀ ପାଖକୁ ନିଜମାନେ ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ ଯାନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଅନ୍ତଃକରଣର ଗଠିକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର। ଯେପରି ଯିଏ ବଡ଼ ନଦୀକୁ କେମିତି ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହି ଉପମା ଏଠି ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହିପରି, ଯେମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ମୁକ୍ତିର ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜର ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତନ କରି ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ମନନ ଓ ନିରୀକ୍ଷଣରେ ନିବିଡ଼ ମନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଇଚ୍ଛା ରହିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି-ସେଠି, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ, ଯାହାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଅପରିପକ୍କ, ସେଉଁମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝି, ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର କର୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। କାରଣ, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି ଅସମତା ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ପ୍ରିୟ ନାହିଁ; କାର୍ମିକ ଫଳରୁ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କେମିତି ହେବ? ସେ ଚତୁରଙ୍ଗ ଚେତନାକୁ ଦେଖି ଶୋକ କରନ୍ତିନାହିଁ; ଭୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥା ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମହାମୁନିମାନେ ଏଠି ଅମର ସିଦ୍ଧିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ମନ ମୁକ୍ତିକୁ ଲଗାଇ, ଜନ୍ମର ଦୋଷ ଶେଷ କରି, ନିଜର ସ୍ଵରୂପରେ ବସନ୍ତି। ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ମୁନି ଉଦାସୀନ ଶିଳା ପରି ବସନ୍ତି। ସେ ନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି, ନ ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ରସ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଥିବା ମୁନି, ଏହି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଆସକ୍ତ ହେଉନାହିଁ। ସେ ମନକୁ ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ବ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଧ୍ୟାନ ପଥରେ ମନକୁ ଦୃଢ଼ତା ସହିତ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂର୍ବ ଧ୍ୟାନ ପଥ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ଭୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହା ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ପରି ଦ୍ରୁତ ଚମକି ଉପସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇଥାଏ। ସେପରି ମନ ଧ୍ୟାନର ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ପୁଣି, ମନ ବାୟୁ ପରି ଏଠି-ସେଠି ଭ୍ରମଣ କରେ। ଧ୍ୟାନଜ୍ଞ ମୁନି ପୁଣିଥରେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ମୁନି ସମାଧିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେ ଆରମ୍ଭରୁ ଧ୍ୟାନକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ। ମୁନି କେବେ ନିରାଶ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସ୍ଵୟଂ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ବସ୍ତୁକୁ ହଠାତ୍ ଜଳରେ ଭିଜାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭିଜିଯାଏନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜଳ ସରିଲେ ସମସ୍ତକୁ ଭିଜାଏ। ଏହିପରି, ମନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି ଶାନ୍ତି ଆସିବ। ପ୍ରଥମେ ଧ୍ୟାନ ପଥରେ ଲଗାଇ, ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆତ୍ମା ଥିଲେ ସୁଖ ଆସିବ। ଏହିପରି ଯୋଗୀମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିର୍ବାଣର ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏପରି ଉତ୍ତମ ଧର୍ମକଥା ଶୁଣି, ମହାଧର୍ମଜ୍ଞ ଭୃଗୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେ ପଚାରିଲେ—"ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଆଉ କ'ଣ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବି?" ପୁଣି, ତଥ୍ୟବିତ୍ ନାରଦ ଆତ୍ମା ଉପରେ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ। "ମୋ ପାଖରେ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ଆସୁନାହିଁ। ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ମୋତେ ମୁକ୍ତିର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ କୁହ, ଯାହା ସଦା ଅବିଚଳିତ। ମିଥିଲାର ରାଜା ଜନକ କିପରି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ?