ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଜଗତର ଆଲୋକ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପାଇଁ କୌଣସି ସତ୍ୟ ଆଧାର ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏହି ରେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ଦମନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ସ୍ଵାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଯେପରି ଜଳରେ ଭିଜୁନାହିଁ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଧର୍ମରେ, ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ବସିଥାଏ। ଧ୍ୟାନ ପଦ୍ଧତିରେ ନିରତ ଥିଲେ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ, ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ପୁନଃ ଫେରି ଆସିନାହିଁ; ନିରୋଧ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। କିଛି ଲୋକ ଏହିକୁ ନିରୋଧ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ଅନ୍ୟଥା ଭାବନ୍ତି। ଏହି ହୃଦୟର ଗଠି, ଚିନ୍ତା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଗଠିତ, ଏହି ଗଠିକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ। ଅପବିତ୍ର ଲୋକ ଯେପରି ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ପବିତ୍ର ନଦୀକୁ ଶୁଧ୍ଧି ପାଇଁ ଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ଦକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେନାହିଁ, ଏହିପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ମୁକ୍ତିର ଉଚ୍ଚତମ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିରବିକଳ୍ପ ରହି, ଏହି ଜ୍ଞାନରୁ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଆଶା ବିନା ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ନିରତ ଥାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ବିକିରଣ ହୋଇଥିବା ଅନୁଶିଳିତ ନହୋଇଥିବା ଆତ୍ମାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଜ୍ଞାନୀ ଏହିକୁ ଏକମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଗଣନା କରନ୍ତି। ଏହିପରି, କୌଣସି ଉଚ୍ଚତମ ପଥ ନାହିଁ, କାରଣ ନୀତି ରହିଲେ ସମତା ରହିଥାଏ। ସେଠି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ନ ଅପ୍ରିୟ, ନ ପ୍ରିୟ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ କିପରି ଆସିପାରିବ? ସେଠି ଦକ୍ଷତାକୁ ଦେଖି ଜ୍ଞାନୀ ଦୁଃଖି ହୁନାହିଁ; ଭୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଲେ, ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି, ମହାମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ମହାମୁନିମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ମନ ମୁକ୍ତିରେ ଲିନ, ଜନ୍ମର ଦୋଷ ଶେଷ କରି, ନିଜ ସ୍ଵରୂପରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ, ଏବଂ ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ବିରତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଗୋଟିଏ ଗାଁଠି ପରି ବସିଥାନ୍ତି। ସେ ଚକ୍ଷୁରେ ରୂପ ଦେଖିନାହିଁ, ଜିହ୍ୱାରେ ରସ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ। ସେ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ଦଳ ଉପଦ୍ରବକୁ ଚାହିଁନାହିଁ। ସେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ବିକିରଣ ହୁଏ। ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନୀ ଆଗରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଧ୍ୟାନ ପଥରେ ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍। ଏହି ପୂର୍ବ ପଥ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଏହାର ବିପଦଗୁଡ଼ିକ ସହିତ। ଏହି ପଥ ବାଦଳ ମେଘରେ ତଡ଼ିତ୍ ପରି ଚମକି ଏକ ମହାସାଗର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିବ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀର ମନ ଧ୍ୟାନର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ପୁନଃ ମନ ବାୟୁର ପଥରେ ଚଳିଯାଏ, ବାୟୁ ପରି। ଧ୍ୟାନ ଜ୍ଞାନୀ ପୁନଃ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ସମାଧିରେ ନିରତ, ସେ ଆରମ୍ଭରୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥାଏ। ଜ୍ଞାନୀ ନିରାଶାରେ ନପଡ଼ି, ନିଜ ଆତ୍ମାର କ୍ଷେମ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଜଳ ଏକାଠି ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ବସ୍ତୁକୁ ଭିଜାଏ, ତେବେ ସେ ବସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭିଜିପାରିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଶମୟ ଧିରେ ଧିରେ ଜଳ ବହିଲେ, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭିଜିଯାଏ।