ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ବେଦନାଦାୟକ ଏବଂ ଅପ୍ରସନ୍ନତା ଆଣେ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମୂଢତା ସହିତ ଜଡିତ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବିଚଳିତ କରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ, ମୂଢତା, ଅସନ୍ତୋଷ, ଲୋଭ, ଧୈର୍ୟ, ଅସମ୍ମାନ, ଅବିବେକ, ଅବଧାନହୀନତା, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟଦୋଷ ଆମର ଅଭିଳାଷା ଓ ସନ୍ଦେହରେ ମୂଳ ରଖିଛି। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ଏହି ଦୁଇଟି ଉପାଦାନ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମଛର ଓ ଡୁମୁରର ନିମନ୍ତେ ସଦା ସଙ୍ଗିତ ରହେ। ସ୍ୱଭାବରେ ଏହି ଦୁଇଁଟି ଅଲଗା, କିନ୍ତୁ ସଦା ସମ୍ମିଳିତ ଦେଖାଯାଏ। ଗୁଣମାନ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଜାଣିଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦର୍ଶକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପାଇଁ କୌଣସି ସତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ସଂଯମ କରାଯାଏ, ମୁନି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ, ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ବସିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ ଉପାୟରେ ନିରନ୍ତର ଗୁଣମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ, ଏହି ଗୁଣମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ପୁଣି ଫେରନ୍ତିନାହିଁ, ନିରୋଧ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। କେହି କହନ୍ତି ଏହିଠାରେ ନିରୋଧ ଅଛି, କେହି ଆଉ ଭିନ୍ନ ମତ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ଚିନ୍ତା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଗଠିତ ହୃଦୟର ଗଠିକା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବନ୍ଧାଯାଏ। ଯେପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଲୋକେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀକୁ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଯାନ୍ତି, ଯେପରି ବଡ଼ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖ ପାଉନ୍ତିନାହିଁ, ସେପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥିବା, ମୋକ୍ଷର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଦ୍ରଷ୍ଟା ହୋଇ, ସତ୍ୟ ଦେଖି, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅପହୃତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ମନ୍ତେନ୍ତି। କାରଣ, ଏଠାରେ ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ରହିଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି ଅସମତା ନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କୌଣସି ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ପ୍ରିୟ ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନନ୍ଦ କିମ୍ବା ବେଦନା କିପରି ଆସିପାରିବ? ସେ ଦକ୍ଷକୁ ଦେଖି ଶୋକ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଭୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା କ୍ଷଣିକ ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣି, ମହାମୁନିମାନେ ଏଠିରେ ନିତ୍ୟ ସିଦ୍ଧିକୁ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାମୁନିମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ, ମନ ମୋକ୍ଷରେ ଲୀନ, ଜନ୍ମ ଦୋଷକୁ ଶେଷ କରି, ସ୍ୱରୂପରେ ବସନ୍ତି। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅସକ୍ତ, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ସେ ମୁନି କଠଠିଆ ପରି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସନ୍ତି। ସେ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ, ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ରସ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ। ସେ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିରେ, ଏହି ଭାବପଞ୍ଚକରେ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତିନାହିଁ। ସେ ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି।