ଏକ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନର କଥା ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଯିଏ ଚିତ୍ତ ଦେହରେ ବସି ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଚଲିଥାଏ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି କେବେ ମଧୁରତା କିମ୍ବା ବେଦନାରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଗଠିତ ହୋଇ ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେତେବେଳେ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି, ଯାହା ସଂସ୍ଥାନଗତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ସଦା ସଚଳ କରେ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେତେ ଗୁଣ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତିନି ଧାରଣାରେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ହେଉଛି ସୁଖର ସଂସ୍ପର୍ଶ, ରଜସ୍ ଗୁଣ ହେଉଛି ଦୁଃଖର ସଂସ୍ପର୍ଶ। ଦେହ କିମ୍ବା ମନରେ ଯେତେବେଳେ ଆନନ୍ଦ ଯୁକ୍ତ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ତାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ; ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅସନ୍ତୋଷ ଯୁକ୍ତ କିଛି ଦେଖିଲେ, ତାହା ରଜସ୍ ଗୁଣ; ଭ୍ରମ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଯୁକ୍ତ କିଛି ଦେଖିଲେ, ତାହା ତମସ୍ ଗୁଣ। ଆନନ୍ଦ, ଉଲ୍ଲାସ, ଶାନ୍ତି, ମନର ବିଶ୍ରାମ—ଏହି ସବୁ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଅସନ୍ତୋଷ, ଦୁଃଖ, ଶୋକ, ଲୋଭ, ଧୈର୍ୟ—ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ଅବମାନ, ଭ୍ରମ, ଅସାବଧାନତା, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଅନେକ ଦୋଷ ଅଛି, ଯାହା ଆମ୍ବିସା ଏବଂ ସନ୍ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଦୁଇଟି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ସହଜ—ମାଛି ଏବଂ ଅଞ୍ଜିର ଫଳ ପରି, ସଦା ଏକାଠି ରହେ। ସ୍ୱଭାବରେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା, କିନ୍ତୁ ସଦା ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ଗୁଣ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଜାଣେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦେଖିବାକୁ ଥାଏ। ସତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପାଇଁ କୌଣସି ଏକାଠି ଆଧାର ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ମନକୁ ଶମ କରି ଏହାର ପ୍ରଭାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ସେ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଲବ୍ଧ କରି, ସ୍ୱଭାବିକ କ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ଜଳରେ ବସିଥିବା ପକ୍ଷୀ ଜଳରେ ଭିଜି ନାହିଁ, ଏଭଳି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱଭାବରେ, ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ବସିଥାଏ। ଧ୍ୟାନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଇ, ସେ ସଦା ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ଗୁଣ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ପୁଣି ଫେରେ ନାହିଁ; କୌଣସି ନିର୍ବାଣ ନାହିଁ। ଏହି ନିର୍ବାଣ କି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଟକା ଥାଏ—ଏହା ଉପରେ କିଛି ମନେ କରନ୍ତି। ଏହି ହୃଦୟର ଗଠି, ଭାବ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଗଠିତ, ଅତି ଦୃଢ଼। ଅଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ନଦୀ ପାଖକୁ ପରିଷ୍କାର ପାଇଁ ଯାଇଥିବା ପରି, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ଜଣେ ପ୍ରବଳ ବ୍ୟକ୍ତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଜାଣିଲେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ନାହିଁ। ଏଭଳି, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ମୁକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ସେମାନେ ନିଜ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଖି ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ତଥ୍ୟ ଦେଖି, ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଅପରିଚିତ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। କାରଣ, ଏହାଠାରେ ଉଚ୍ଚତମ ପଥ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅଛି, ତେବେ ସମତା ଅଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କୌଣସି ଅସୁଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ନାହିଁ; କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ?