ଶୁଣ, ଏହି ଶରୀରର ଅନ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କେମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଏହି ଜଗତର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କେମିତି ଚାଲିଥାଏ—କାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ, ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ମନ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ପାଦ ତଳ ଦ୍ୱାରା ଉପର, ତଳ, ଓ ଜଳରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ତାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏଠାରେ କେମିତି କାମ କରେ, ଏହାକୁ ମାନବ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍; ସେ ଜାଣିପାରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଗମନ ଓ ଯାତ୍ରା କେମିତି ହୁଏ। ଗୁଣମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ସମସ୍ତ ତାହା ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି କାନ। ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ବୁଦ୍ଧି ଏକ କ୍ଷଣରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧି ମୂଳରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବଜେକ୍ଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ଜୀବରେ ବସି, ତିନି ଧରଣର ଭାବରେ କାମ କରେ; କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ସହିତ ଜଡିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଗୁଣମୟ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହ କାମ କରେ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଚଳ କରେ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେତେ ଗୁଣ ଅଛି, ସେସବୁ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହି ତିନି ଧରଣର ଜଗତ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ। ସୁଖ ସହ ସଂଯୋଗ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ, ଦୁଃଖ ସହ ସଂଯୋଗ ରଜସ୍ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ। ଯାହା ଦେହ କିମ୍ବା ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଯାହା ଭ୍ରମ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଦେଉଛି, ଆନନ୍ଦ, ହର୍ଷ, ସୁଖ, ଶାନ୍ତି, ଅସନ୍ତୋଷ, ବିପଦ, ଶୋକ, ଲୋଭ, କ୍ଷମା, ଅପମାନ, ମୋହ, ଅସାବଧାନତା, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଖେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଦୁଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମାଛି ଓ ଡୁମୁର ପରି ସଦା ଏକାସାଥି ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱଭାବରୁ ଏମାନେ ଅଲଗା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସହିତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହନ୍ତି। ଗୁଣମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଜାଣେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଗୁଣମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଖେତ୍ରଜ୍ଞ ତାହାକୁ ଦେଖେ। ସତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା ଖେତ୍ରଜ୍ଞ ପାଇଁ କୌଣସି ସତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମନକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ରେଖାକୁ ଅଟକାଏ, ସେ ଜଣେ ମୁନି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଯେପରି ଜଳରେ ରହୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ପାଣିରେ ଭିଜେନାହିଁ, ସେପରି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ, ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ବସିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନର ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ନିରନ୍ତର ଗୁଣମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଗୁଣ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠାରେ କୌଣସି ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। କିଛି ଲୋକ ଏହାକୁ ନିରୋଧ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି। ଏହିପରି ଏହି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଖେଳ ଏ ଶରୀର ଓ ମନରେ ସଦା ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଜାଣି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କରେ।