ପ୍ରିୟଜନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି, ଯାହାକୁ ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ଏହି ଜଗତରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ଲାଭ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୂଳତଃ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ—ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ପୁନଃ ସେଥିରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ କୁମ୍ଭୀର ନିଜ ଚରଣ ଓ ହାତ ପ୍ରସାରିତ କରି ଏବଂ ପୁନଃ ସଂକୋଚିତ କରେ, ଏହି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ। ଏହି ଆକାଶରୁ ଧ୍ୱନି, କାନ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ନାଡ଼ୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିରୁ ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ତିନିପ୍ରକାର ଜଠରାଗ୍ନି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପୃଥିବୀରୁ ଘ୍ରାଣ, ନାକ ଓ ଦେହ ଉପଜେ। ଏହି ସମସ୍ତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ, ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଭାବରେ ଜଣାଯାଇଛି। କାନ ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ, ଚର୍ମ ସ୍ପର୍ଶ ପାଇଁ, ଚକ୍ଷୁ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଓ ମନ ସନ୍ଦେହ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯାହା ଉପରେ, ତଳେ, ଜଳମଧ୍ୟରେ ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଲକ୍ଷଣ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଯିଏ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟ ବୁଝିପାରେ। ଗୁଣମାନେ ଜ୍ଞାନକୁ ନାଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ନାଶ ହେଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବଳ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଚରାଚର ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ଏକତାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଯାଏ, ସେ ହେଉଛି କାନ; ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧି ଆଧାରରେ, ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଉପଜେ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; କେବେ ମଧ୍ୟ ସେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ସହିତ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଗୁଣମୟ ବୁଦ୍ଧି ତିନି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସଚେତନ କରେ। ଏହି ଜଗତରେ ଯେତେ ଗୁଣ ଅଛି, ସେସବୁ ଏହି ତିନି ଗୁଣରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ତିନିପ୍ରକାର ଜଗତ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେ ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ; ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେ ରଜ ଗୁଣ। ତୁମେ ଯାହା ଦେହ କିମ୍ବା ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ, ସେ ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱ; ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ସେ ହେଉଛି ରଜସ୍; ଯାହା ମୂର୍ଛା, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବିକ୍ଷୁଭ୍ଧ କରେ, ସେ ହେଉଛି ତମସ୍। ଆନନ୍ଦ, ହର୍ଷ, ଶାନ୍ତି, ମନର ସ୍ଥିରତା, ଅସନ୍ତୋଷ, ବିପଦ, ଶୋକ, ଲୋଭ, କ୍ଷମା, ଅବମାନ, ମୋହ, ଅସାବଧାନତା, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହର ମୂଳରୁ ଉପଜେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଛେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଦୁଇଁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ମশା ଓ ଡୁମୁର ଏକାଠି ରହନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ୱଭାବରେ ଅଲଗା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦା ଏକାଠି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଗୁଣମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଜାଣେ। ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଏହି ଜଗତର ମୂଳ ଏବଂ ତାହାର ସଂଚାଳନାକୁ ଅନୁଭବ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ଲାଭ କରିପାରେ।