ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା କେବଳ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ କଥା ନୁହେଁ। ଅନେକ ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ଧର୍ମର ଅନୁସରଣ କରି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ନଦୀମୂଳ, ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ହରିଣ, ବନ୍ଦର, ମହିଷ, ବାଘ ଓ ହାତୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ବସିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଜଳାନ୍ତ, ଦର୍ବା, ଓ ଫୁଲ ସଂଗ୍ରହ କରି ସ୍ବଲ୍ପ ବିଶ୍ରାମ ନିଅନ୍ତି, ଶୀତ, ତାପ, ବାୟୁର କଷ୍ଟ ସହିଥାନ୍ତି। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶରୀର ଶୁଷ୍କ ମାଂସ, ରକ୍ତ, ଚର୍ମ ଓ ଅସ୍ଥିରେ ପରିଣତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଆତ୍ମାର ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏମିତି ତପସ୍ବୀ ଅଗ୍ନି ପରି ନିଜ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତି। ମାଟି, ପଥର, ସୋନା—ସବୁକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ରେ କେବେଁ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ଅଜଣା—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଜଡ, ଅଣ୍ଡଜ, ଜରାୟୁଜ, ସ୍ୱେଦଜ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି କେବେଁ କଥା, ଚିନ୍ତା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ କ୍ଷତି କରନ୍ତିନାହିଁ। ସେମାନେ ଘର ଛାଡ଼ି ଗିରିଶୃଙ୍ଗ, ନଦୀତଟ, ବୃକ୍ଷମୂଳ, ଦେଉଳ, କିମ୍ବା ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରକୁ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ, ଅଭିମାନ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ଚତୁରତା, ନିନ୍ଦା, ଦମ୍ଭ କିମ୍ବା ହିଂସା ନାହିଁ। ଏପରି ମହାତ୍ମାଠାରୁ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ କେବେଁ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ହୂତାଶନ ମାଧ୍ୟମରେ ପିତୃଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏମିତି ତପସ୍ବୀ ଜଣେ ଅନ୍ନର ଅଭାବରେ ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେବେ, ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ କେମିତି? ଏହି ଲୋକ କୁ ସାଧନ କରିବାର ଉପାୟ କ’ଣ? ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଲୋଭ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚିହ୍ନିତ ସମୟରେ ମାତ୍ର ଆସେ, ରୋଗ ନାହିଁ। କୌଣସି ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସଂପତ୍ତି ନେଇ କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। କେହି ସମସ୍ତ ସୁଖରେ ରହନ୍ତି, ସୁନ୍ଦର ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧନ୍ତି; କେହି ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। କେହି ସୁଖୀ, କେହି ଦୁଃଖୀ; କେହି ଦରିଦ୍ର, କେହି ଧନୀ। ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲୋଭ ଅବିବେକୀଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ, ଯେପରି ଘାସର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା। ଠକେଇ, ଚୋରି, ନିନ୍ଦା, ଇର୍ଷ୍ୟା ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କ୍ଷୟ ପାଏ। ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ନେଇ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ। ଭଲ କାମରେ ଭଲ ଫଳ ମିଳେ, ଖରାପ କାମରେ ଖରାପ ଫଳ। ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ହେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ପୃଥିବୀରେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଲୋକକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜେଉଁମାନେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପଥ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ କ’ଣ, ତାହା ଯେଉଁଜଣେ ଜାଣନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏକ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍। ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଆତ୍ମା ସଂପର୍କରେ କ’ଣ ଏବଂ ସେ କିପରି? ତପସ୍ୟାଶୀଳ ମହାନୁଭାବ, ଦୟାକରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କୁ କହନ୍ତୁ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଉତ୍ତମ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ଏହି ଜଗତରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ପାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶରୀର, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନି—ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସେଥିରେ ଏଉଁଥିରେ ଲୟ ହୁଏ। କୁମ୍ଭୀର ଯେପରି ନିଜ ପାଞ୍ଚଟି ଅଙ୍ଗକୁ ଚାଲାଏ ଓ ଆଉ ଭିତରକୁ ତାଣେ, ସେପରି ଏହି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ। ଶବ୍ଦ, କାନ, ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ନାଡ଼ୀ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ପାଚନ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ; ଗନ୍ଧ, ନାକ ଓ ଶରୀର—ଏହି ତିନି ଭୂମିର ଗୁଣ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ, ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶ।