ଏଠି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଗଭୀର କଥା ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବ ଏହି ଦେହରେ ଥିବାବେଳେ ସେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ଦେହକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରେ, ଦେହର ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଆତ୍ମା, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ ସୃଷ୍ଟି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମଧ୍ୟରେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯିଏ ଏହି ଦେହରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି, ସେ ମାନେ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି। ଏହି ଜୀବର ଗୁଣ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର, ରଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ତାଙ୍କର ଗୁଣ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଯିଏ ସପ୍ତ ଲୋକକୁ ଚଳାଉଥିଲେ, ସେଇ ମୂଳ କାରଣ। ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ଜୀବ ଚାଲିଯାଏ; ଦେହ ଦଶ ଓ ଅର୍ଧ ଭାଗରେ ବିଗଳିତ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକେ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି। ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଆହାର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଭିତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ, ସେମାନେ ଅପାର ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଣୀର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଆତ୍ମାର ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣ ଓ ପବିତ୍ରତାକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିରେ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ପିଶାଚ ଓ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଯଦି ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣର ରଙ୍ଗକୁ ଭାଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ଯେହেতୁ ରଙ୍ଗ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବହିଯାଏ, ଏହି ଭେଦ କାହିଁକି? ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ କାହିଁଠୁ ରଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ? ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଜୀବ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଙ୍ଗ ପାଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତି (ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ) ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ହିଂସାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତି ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବୈଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ ଶୂଦ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମ ପଦ୍ଧତିରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଆଦି ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ତାହା ମାନସିକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଧର୍ମ ପଦ୍ଧତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ଏଠି, ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଯିଏ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରେ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ମରଣ ହୁଏ। ଯିଏ ଦେବାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ନେବାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ। ଯିଏ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ କୁଶଳ, ସେ ବୈଶ୍ୟ। ଯିଏ ବେଦ ଓ ସଦ୍ବ୍ୟବହାର ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଶୂଦ୍ର। କେବଳ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା କେହି ଶୂଦ୍ର ନୁହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ହେଉଛି ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ। ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ କ୍ରୋଧରୁ, ତପସ୍ୟାକୁ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ, ଜ୍ଞାନକୁ ଅଭିମାନ ଓ ଅବମାନରୁ, ନିଜକୁ ଅସାବଧାନତାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରକୃତ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖି ଦ୍ରବ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯିଏ ସଦା ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ମନ ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିଥାନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜଗତର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହା ଏହି ଜଗତର ସତ୍ୟ ରୂପ। ଏହି ଜୀବ ଅବିଶ୍ୱାସରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱାସ ଆସିଲେ, ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରି ରଖିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଏହି ଗଭୀର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମର କଥା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି।