ଏକ ଦିନ, ଏକ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଗୁରୁଦେବ, ଅନାକାର ଜଣା ହେଉଛନ୍ତି ଅନାକାର, ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଜଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଜୀବ ଦେହରେ କେମିତି ଆତ୍ମା ରହିଛି?” ଗୁରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ଆତ୍ମା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ମନ ଦେହରେ ଯେତେବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସେ, ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିଏ ଅନୁଭବ କରେ? ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ଆତ୍ମା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ। ମନ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ଆଖି ଦେଖିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ନିଦ୍ରାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ମୃତି ଓ ପ୍ରୟାସ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ। କିଏ ଚାହେ, ବିଚାର କରେ, ଦ୍ୱେଷ କରେ, ଓ କଥା କହେ? ସେ ଗନ୍ଧ, ରୁଚି, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ଆକାର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ଏଠାରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦିଆଯାଏ ପରେ ଦେହକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ। ଦେହର ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହ ଛାଡିଦିଏ ଓ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ସେଠାରେ, ଆତ୍ମା—ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମା—ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଜଗତର ରଚନାକର୍ତ୍ତା। ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଦେହରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି, ଶଉଳପଦ୍ମରେ ଏକ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଜୀବର ଗୁଣ ହେଉଛି ତମ, ରଜ, ଓ ସତ୍ୱ; ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଜୀବର ଲକ୍ଷଣ। ଏହାର ପରେ, ଯେଉଁମାନେ ଖେତ୍ର ଜଣାନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ସପ୍ତ ଜଗତକୁ ଚଳାଇଥିବା ଅଦି ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଉଛି। ଜୀବ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉଛି, ଦେହ ଦଶ ଓ ଅଧ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କୌଶଳୀ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଆହାର ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି। ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ଅସୀମ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ଜୀବର ଗୁଣ ଓ ଆତ୍ମାର ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଆତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଅପୂର୍ବ। ସେ, ପ୍ରଭୁ, ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ଚାରିତ୍ର୍ୟ ଓ ପବିତ୍ରତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ନିୟମ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ପିଶାଚ ଓ ମାନବମାନେ ଉପରେ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯଦି ଚାରିବର୍ଣ୍ଣର ରଙ୍ଗକୁ ରଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ରଙ୍ଗ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ରଙ୍ଗ କିଏ ଭିନ୍ନ? ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ରଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ? ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ତାହା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ରଙ୍ଗ ଅଧିଗମ କଲା। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡି ହିଂସାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବୈଶ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅପବିତ୍ର, ସେମାନେ ଶୂଦ୍ର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମ ପ୍ରଣାଳୀରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜଣାନ୍ତି। ଏହାକୁ ମନସିକ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ, ଧର୍ମ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥାଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ମୋତେ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ମନ୍ତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ନିରତ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଦେବା ରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଗ୍ରହଣ ରେ ନାହିଁ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିୟ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ବୈଶ୍ୟ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।