ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥାରେ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରାଯାଇଛି । ଯେପରି ଜଳାଉଥିବା କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଦେହରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଇଂଧନ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଏହି ଭଳି, ଆତ୍ମାର ଗତି, ମାପ କିମ୍ବା ଆକୃତି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ; ମୁଁ କେବଳ ଏହିଟି ଜାଣେ, ଯେଉଁପରି ଇଂଧନ ଶେଷ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଏପରି ଦେହ ଛାଡି ଦେଲେ ଆତ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଶୂନ୍ୟ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ପରି ରହିଯାଏ । ଏହି ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତିର ଧାରକ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ । ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଅଗ୍ନି ଶମିତ ହୁଏ, ଦେହ ଜଡ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ନିୟମ ଚଳନଶୀଳ ଏବଂ ଅଚଳ ଦୁହିଁ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ । ଏହି ତିନି ଏକ ହେବା ସତ୍ୱେ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନତା ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିରାକାର; ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସାକାର । ଏଠି ଜିଜ୍ଞାସା ଉଠିଲା: ଆତ୍ମାର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ? ଏହି ଦେହରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଆତ୍ମା ବସିଛି? ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଆତ୍ମା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ମନସିକ ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ, କିଏ ଏହି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ? ମହାମୁନି, ଯେତେବେଳେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଆତ୍ମା କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ । ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ । ନିଦ୍ରାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ମୃତି କିମ୍ବା ପ୍ରୟାସ ଜାଣିନଥାଏ । ଏଠି ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ: କିଏ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଚିନ୍ତା କରେ, ଦ୍ୱେଷ କରେ, କିମ୍ବା କଥା କହେ? ସେ ଗନ୍ଧ, ରୁଚି, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ଆକୃତି, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରେ । ସେ ଏଠାରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ, ଦେହକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ ଏବଂ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ଏଠି, ମନସ୍ପୁତ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା । ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଦେହରେ ବସିଛି, ସେ ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ପରି । ତମ, ରଜସ୍ ଏବଂ ସତ୍ୱ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ପ୍ରାଣୀର ଗୁଣ । ଏହି ଉପରେ ଯେଉଁମାନେ କ୍ଷେତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଯିଏ ସପ୍ତ ଲୋକକୁ ଚଳାଇଥିଲେ, ସେଇ ମୂଳ କାରଣ । ପ୍ରାଣୀ ଦେହ ଛାଡି ଚାଲିଯାଏ; ଦେହ ଦଶ ଓ ଅର୍ଧ ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ । ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ଦେଖିପାରିବେ । ଯେଉଁ ନିଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଆତ୍ମାର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ । ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ଓ ନିଜରେ ନିଶ୍ଚଳ ଥିଲେ, ଅପାର ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରେ । ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର, ପ୍ରାଣୀର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆତ୍ମା ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ । ଆତ୍ମାର ତେଜ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ । ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ଆଚରଣ ଓ ପବିତ୍ରତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ଏହିପରି ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ପିଶାଚ ଓ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ । ଯଦି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ, ତେବେ, ଯେତେବେଳେ ରଙ୍ଗ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରବାହିତ, ରଙ୍ଗ କାହିଁକି ବିଭକ୍ତ? ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ, ରଙ୍ଗର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କେଉଁଠୁ ହେଲା? ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ରଙ୍ଗ ପାଇଥିଲା । ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ହିଂସାରେ ଲିନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜାତି ନିଜର ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବୈଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି ।