ଏକ ସମୟର କଥା, ଜଣେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସା କରାଯାଇଲା—“ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଉପାଦାନ ଭଗ୍ନ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଏକତ୍ର ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ବିଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଜୀବ ଆଖିରେ କଣ ଥକିଯାଏ, କଣ ଶୁଣେ, ଏବଂ କଣ କହେ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଉଥିବା ଋଷି କହିଲେ—“ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଦେଇ ମରିଯାଏ, ସେ ଗାଈ କେମିତି କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ? ସେମାନେ ଏଠାରେ ବିଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ପୁନଃ ଏକତ୍ର ହେବାର କେଉଁ ସମ୍ଭାବନା ଅଛି? ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯିବା ପରେ, ପୁନଃ ଜୀବନ କିପରି ଆସିପାରିବ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେ କିପରି ଫେରିପାରିବ? ମୃତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ମୁଁ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ନଷ୍ଟ ହେବା ଦେଖିଛି।” ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବିଲୟର ପଥକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ। ମୁଁ ତୁମର ଶରଣ ନେଇଛି। ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପୁନଃ କଥା କହ। ଜୀବ ଏକ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେହ ଅପସ୍ଥାନ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରିକି ଅଗ୍ନି ଜଳିଥିବା କାଠରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଭିତରେ ଏହିପରି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଳାଇବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜନଙ୍କର ଗତି, ପରିମାଣ କିମ୍ବା ଆକୃତି ଅଜଣା, ମୁଁ କେବଳ ଏତିକି ଜାଣିଛି—ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଜଳାଇବା ଦ୍ରବ୍ୟ ନଥିଲେ ବିଶ୍ରାମ ଅଗ୍ନି ପରି। ଯେପରି ଜଳାଇବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ଆତ୍ମା ଅକାଶ ପରି ଅବିକଳ ରହେ। ଏହି ଦେହ ଅଗ୍ନି ଜୀବନ ଶକ୍ତିକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅବଶ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଦେହ ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଦେହ ଜଡ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ନିୟମ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହି ତିନିଟି ଏକାତ୍ମା, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଏ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାପିତ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଦେହ ନଥିବା, ସେମାନେ ନିରାକାର; ଦେହ ଥିବା ସମସ୍ତ ଆକାରବାନ୍ତ। ଆତ୍ମାର ଲକ୍ଷଣ କଣ? ଏହି ସଂଶୟ ଦୂର କର, ହେ ନିର୍ମଳ ଋଷି। ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ ଦେହରେ କେମିତି ଆତ୍ମା ଅଛି। ଦେହ ଭଗ୍ନ ହେଲେ, ଆତ୍ମା କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ମନ ଦେହରେ ଯଦି ବେଦନା ହୁଏ, କିଏ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ? ମନ ଉନ୍ମତ୍ତ ହେଲେ, ଆତ୍ମା କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ। ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ନିଦ୍ରାରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ, ସେ ସ୍ମୃତି କିମ୍ବା ପ୍ରୟାସ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। କିଏ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଚିନ୍ତା କରେ, ଦ୍ୱେଷ କରେ, କଥା କହେ? ଏହି ଜୀବ ଗନ୍ଧ, ରୁଚି, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ଆକାର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠାରେ ସେ ଆନ୍ଦୁନି ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦେହରୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ, ଦେହକୁ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଦେହ ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହ ପ୍ରତ୍ୟାଗତି ଦ୍ୱାରା ବିଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଆତ୍ମା, ମନଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଯେଉଁ ଦେହରେ ଆତ୍ମା ବସିଛି, ସେ ପଦ୍ମର ତୁଳିକା ବିନ୍ଦୁ ପରି। ଜାଣ, ତମସ, ରଜସ, ସତ୍ତ୍ୱ ଏ ଜୀବର ଗୁଣ। ଏହି ଚାରିରୁ ଉପରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଜଣେ କହନ୍ତି—ସାତ ଲୋକକୁ ଚଳାଇଥିବା ଯିଏ, ସେ ମୂଳ। ଜୀବ ଦେହରୁ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ ଚାଲିଯାଏ; ଦେହର ବିଲୟ ଦଶ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗରେ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ପୁଷ୍ଟି ଓ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ଜନେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜରେ ଦେଖିପାରେ। ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ସେ ଅସୀମ ଆନନ୍ଦକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରେ।