ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କହାଯାଇଛି—ଯେଉଁମାନେ ଧୀର ଓ ବିବେକଶୀଳ, ସେମାନେ କ୍ଳାନ୍ତିକୁ ଜୟ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ମସ୍ତକରେ ଅବସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ଜ୍ୱାଳମାନ, ଯେପରି ଚୁଲିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ମାଟି ବା ଧାତୁର ପାତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ଜଳିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ସ୍ୱାସ ନିଏ, କଥା କହେ, ଏବଂ ତାହା ପରେ ଆତ୍ମା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟହୀନ ହୁଏ। ଏହି ଶରୀର ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଏ, ଏବଂ ତାପରେ ଆତ୍ମା ନିର୍ବଳ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟହୀନ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ କେବଳ ବାୟୁ ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ଏବଂ ତାର ଉଷ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବାୟୁ ଯେପରି ହାତର ତଳେ ଧରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଦେହର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସହିତ ଚାଲିଯାଏ। ବଡ଼ ସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଳପାତ୍ର ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ। ଏହି ଜଳ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଅନ୍ୟଟି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଚାରିଟି ଉପାଦାନରୁ ଯଦି କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଅନୁପସ୍ଥିତ ରହିଯାଏ, ଅବଶ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଶରୀରର ଶେଷ ଘଟିଯାଏ। ଅଗ୍ନି ଯଦି ଇନ୍ଧନ ନ ମିଳେ, ତେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଖାଦ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପାଦାନ ଯଦି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଦେହ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ତେବେ ଜୀବ ଏ କାହିଁକି କ୍ଳାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ, କାହିଁକି ଶୁଣେ, କାହିଁକି କହେ? ଯେଉଁ ପଶୁ ଦାନ ଦେଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି, ସେ ଗାଈ କିପରି କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ? ସେମାନେ ଏଠିଏ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତେବେ ତାଙ୍କର ପୁନଃମିଳନ କିପରି ସମ୍ଭବ? ଯିଏ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ପୁଣି କିପରି ଜୀବନ ପାଇପାରିବ? ଯେଉଁଯିଏ ବଞ୍ଚିଥାଏ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେ କିପରି ଫେରିଆସିବ? ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ବୀଜରୁ ବୀଜ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠିରେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ମୋତେ ପୁନଃ ତାଲିଆନ୍ତୁ; କାରଣ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପୁନି କଥା କହନ୍ତୁ।’ ଗୁରୁ କହିଲେ—ଜୀବ ଏକ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେହ ନିଜେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜଳିଥିବା କାଠରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହର ଅନ୍ତରେ ଅଗ୍ନି ଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଧନ ଶେଷ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯିଏଁକି ତାଙ୍କର ଚଳନ, ପରିମାଣ କିମ୍ବା ଆକୃତି ଅଜ୍ଞାତ, ମୁଁ କେବଳ ଏତିକି ଜାଣେ—ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଧନ ନଥିଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଆତ୍ମା ଆକାଶ ପରି ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଏହି ଦେହର ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ପ୍ରାଣବାୟୁର ଧାରକ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଶରୀର ଜଡ଼ ଓ ଅଚେତନ ହୁଏ। ଏହି ନିୟମ ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଏକାକାର। ଏହି ତିନିଟି ଉପାଦାନ ଏକାତ୍ମକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭୂମିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଯେଉଁମାନେ ନିରାକାର, ସେମାନେ ଏପରି; ଯେଉଁମାନେ ଦେହଧାରୀ, ସେମାନେ ସାକାର। ଶିଷ୍ୟ ପଚାରିଲେ—‘ଆତ୍ମାର ଲକ୍ଷଣ କଣ? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ନିର୍ମଳ।’ ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ଜୀବମାନଙ୍କ ଦେହରେ କେମିତି ଆତ୍ମା ଅଛି? ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ମନସିକ ଶରୀରରେ ଯେତେବେଳେ ବେଦନା ଆସେ, ସେ ଦୁଃଖ କିଏ ଅନୁଭବ କରେ? ହେ ମହାମୁନି, ଯେତେବେଳେ ମନ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ, ଆତ୍ମା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ। ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଦେଖୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ନିଦ୍ରା ଜୟ କଲେ, ସେ ସ୍ମୃତି କିମ୍ବା ପ୍ରୟାସ କିଛି ଜାଣିପାରେନାହିଁ। ତେବେ ଏହି କାମନା କିଏ କରେ, ଚିନ୍ତନ କିଏ କରେ, ଦ୍ୱେଷ କିଏ କରେ, କଥା କିଏ କହେ? ସେ ଗନ୍ଧ, ରସ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ଶରୀର, ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ଆତ୍ମାର ଗହନ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠାରେ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ।