ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଜୋନ୍ତି ବାୟୁ ତଳକୁ ଗତି କରି ମଳ ଓ ମୂତ୍ରକୁ ବାହାର କରେ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏହି ବାୟୁକୁ 'ଉଦାନ' ବୋଲି କହନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଏହି ବାୟୁକୁ 'ଭ୍ୟାନ' ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ବାୟୁ ଶରୀରରେ ରସ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବିତରଣ କରେ। ଏହା ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାତ୍ରା କରି ଖାଦ୍ୟକୁ ପାଚନ କରେ। ଏହି ପାଚନ ଅଗ୍ନିରୁ ବୀର୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନାଡିଗୁଡିକ ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଯାହା ଖାଦ୍ୟକୁ ପାଚନ କରେ, ତାହାକୁ ତାପ ଓ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଉଠି ଆଉଥରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ତୋଳିତ କରେ। ଶରୀରର ନାଭିର ମୂଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଦଶ ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ନାଡିଗୁଡିକ ଖାଦ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବହନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, କ୍ଳାନ୍ତିକୁ ଜୟ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖନ୍ତି। ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ଜଳି ରହେ, ଚୁଳିରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ମାଟି ପାତରେ ଅଗ୍ନିର ଭଳି। ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, କଥା କହୁଛି, ତେବେ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଥିବାପରେ ଆତ୍ମା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟହୀନ ହୁଏ। ଏହା ନିଜରୁ କେବଳ ବାୟୁ ବିଦାୟ ହୁଏ, ତାହାର ତାପ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ବାୟୁକୁ ହାତରେ ଧରିଥିବା ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ, ଯାହା ବାୟୁର ଗୁଣ ସହ ବିଦାୟ ହୁଏ। ଏହା ମହାସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଳପାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଏହା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସେହି ଚାରିଟି ଉପାଦାନରୁ ଯଦି ଏକଟି ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଦନ ନାହିଁ ଥିଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ନାହିଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ଉପାଦାନ ଯଦି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଶରୀର ମିଶ୍ରଣ ବିଭାଜିତ ହୁଏ। ଜୀବ କେଉଁଥିରେ କ୍ଳାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ, କେଉଁଥିରେ ଶୁଣେ, କେଉଁଥିରେ କହେ? ଦାନ ଦେଇ ମରିଥିବା ପଶୁ—ସେହି ଗାଁ କେଉଁପରି କୌଣସି ଜଣକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ? ସେମାନେ ଏଠି ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ସେମାନଙ୍କର ପୁନଃମିଳନ କିପରି ସମ୍ଭବ? ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଇଥିବା ଜଣେ ପାଇଁ, ପୁନଃଜୀବନ କିପରି ସମ୍ଭବ? ଯେପରି ଜୀବନ ରହିଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେ କିପରି ପୁନଃ ଫେରିପାରିବ? ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ମୂଳରୁ ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ଫେରାଇଦିଅ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମର ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ପୁନଃ କଥା କହ, ଏହି ସନ୍ଦେହ କୁ ଦୂର କରିବାକୁ। ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶରୀର ନିଜେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜଳିଥିବା କାଠରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେଉଁପରି ହୁଏ। ଇନ୍ଦନ ଶେଷ ହେଲେ, ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ତାହାର ଗତି, ମାପ, କିମ୍ବା ଆକୃତି ଜଣାଯାଏନାହିଁ—ମୁଁ କେବଳ ଏହି ଜଣେ ଯେଉଁଠି ତାହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ଅନ୍ଦ୍ରା ଅବସ୍ଥାରେ ଇନ୍ଦନ ନାହିଁ ଥିଲେ ଭଳି। ଯେପରି ଇନ୍ଦନ ଶେଷ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେଉଁପରି ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଆତ୍ମା ଅକାଶର ଭଳି ଅବିକଳ ରହେ। ଅଗ୍ନି ଏହି ପ୍ରାଣ ବାୟୁକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଶରୀରର ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଶରୀର ଜଡ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ନିୟମ ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଏବଂ ଅଚଳ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହି ତିନିଟି ଏକ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭୂମିରେ ସ୍ଥିତି ପାଇଛି।