ଡ଼ଙ୍ଗ, ଢୋଳ, ଶଂଖ, ବଜ୍ର ଓ ରଥ—ଏହି ସମସ୍ତର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶର ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ଅଛି—କେଉଁଠି କଠୋର, କେଉଁଠି କୋମଳ, କେଉଁଠି ସ୍ମୂଥ, କେଉଁଠି ହାଲୁକା, ଓ କେଉଁଠି ଭାରୀ। ଏହିପରି, ବାୟୁର ଏକାଦଶ ପ୍ରକାର ଗୁଣ ବିବେଚିତ। ଏହା ନବ ଧାରାରେ ଅବିରତ ଚଳନ କରେ, ଏବଂ ଏହାର ଗତି ଅନିୟମିତ। ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ସଦା ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଅଛନ୍ତି। ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଣେ ମଣିଷ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେପରି ମୁଣ୍ଡରେ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରାଣ ବସିଥିଲେ, ଏହା ଚଳନ କରେ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ଏମାନେ ସମତା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ସହ ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ଅପାନବାୟୁ ନିମ୍ନ ଦିଗକୁ ଗତି କରେ ଏବଂ ମଳମୁତ୍ରକୁ ବହନ କରେ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକେ ଏହାକୁ "ଉଦାନ" ବୋଲି କହନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ଏହାକୁ "ବ୍ୟାନ" ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ବ୍ୟାନବାୟୁ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ରସ ଓ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ବିତରଣ କରେ। ଏହା ନିଜ ଆସନରେ ବସି ଥିବା ଅଗ୍ନି ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାତରାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ର ଓ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ନାଡ଼ୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଶରୀରରେ ଖାଦ୍ୟ ପଚାଇଥାଏ, ଏହାକୁ ଉଷ୍ମା ଓ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଉଠି, ପୁନଃ ଅଗ୍ନିକୁ ଉନ୍ନତ କରେ। ଶରୀରର ନାଭିମୂଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବସିଥାଏ। ଦଶ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦୀପିତ ନାଡ଼ୀମାନେ ଖାଦ୍ୟର ସାରକୁ ସରିବାଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଥିର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେମାନେ କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଜୟ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଛି, ଯେପରି ଚୁଲ୍ହା ଉପରେ ଏକ ମାଟିପାତ୍ର ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରାଣୀ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ, କଥା କହେ, ଏବଂ ଏପରେ ଆତ୍ମା ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ହୋଇଯାଏ। ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଭସ୍ମ କରେ, ପରେ ଆତ୍ମା ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ହୋଇଯାଏ। କେବଳ ବାୟୁ ତା'ଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉଷ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ବାୟୁକୁ ହସ୍ତେ ଧରିଥିବା ପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ବାୟୁର ଗୁଣ ସହ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ। ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଗଲେ ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଏକ ପାତ୍ରରେ ଜଳ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବାୟୁ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶିଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଚାରି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଯଦି ଏକ ମଧ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ତେବେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଅଗ୍ନି ଇଂଧନ ନଥିଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠି ଯେଉଁଠି ଏମାନେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ, ସମସ୍ତ ଆଘାତ ଦେହର ବିଘଟନ ଆଣେ। ତେବେ ପ୍ରାଣୀ କେଉଁଠି କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବ, କଣ ଶୁଣିବ, କଣ କହିବ? ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଦାନ କରି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ—ସେ ଗାଈ କିପରି କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ? ସେମାନେ ଏଠିଏ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ପୁନଃ ସଂଯୋଗ କିପରି ହେବ? ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ପୁନଃ କିପରି ବଞ୍ଚିପାରିବ? ସେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିପରି ପୁନଃ ଫେରିବ? ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ନଶ୍ୱରତା; ବୀଜ ଥିଲେ ବୀଜ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ଫେରାଇବା ପାଇଁ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଶରଣାଗତ। ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପୁନି କହନ୍ତୁ। ପ୍ରାଣୀ ଏକ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଦେହ ନିଜେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।